Unsa ang vaginitis?

Ang vaginitis mao ang termino nga ginagamit sa ‘infection’ o ‘inflammation’ diha sa kinatawo sa usa ka babaye.

Mga sintomas sa vaginitis:
Sa kinatibuk-an ang vaginitis moresulta sa pagpangatol, iritasyon, abnormal nga vaginal discharge.
Dunay nagkadaiyang klase sa vaginitis, matag usa dunay kaugalingon nga tinubdan og sintomas.

1. Candida o ‘yeast’ infections
 Ang yeast infections sa kinatawo sa babaye maoy pinaka-pamilya nga klase sa vaginitis. Mogula kini kun dunay sobra nga fungus Candida nga motubo diha sa kinatawo.
Ang yeast infections mo-produs sa baga, puti nga discharge nga susama sa cottage cheese.  Kini tubigon og way baho.
Ang yeast infections kasagaran rason nga ang kinatawo sa babaye ug vulva mangatol ug magpula.

2. Bacterial vaginosis
 Pinaka-komon nga vaginal infection diha sa mga babaye nga anaa sa reproductive age. Tungod kini sa ‘overgrowth’ sa mga bacteria nga anaa diha sa kinatawo sa babaye.
Ang ‘bacterial vaginosis’ sagad moresulta sa nipis, milky discharge diha sa kinatawo nga dunay baho.
Sagad sa mga babaye nga dunay bacterial vaginosis walay ipakita nga sintomas apan masayod lamang human sila napailawom sa gynecologic exam.

3. Trichomoniasis  
 Usa kini ka sexually transmitted disease nga dala sa single-cell parasite. Dala niini ang pagpangatol sa kinatawo, burning, soreness diha sa kinatawo, vulva, murag init nga paminaw kun ikaw mangihi.
Sagad sa mga babaye nga dunay trichomoniasis dili mag-develop og mga sintomas.

4. Non-infectious vaginitis  
 Kini nga klase sa vaginitis sagad resulta sa allergic reaction o iritasyon gikan sa vaginal sprays, douches, spermicidal products, sabon, detergents, o fabric softeners. Moresulta kini sa ‘burning,’ pagpangatol, o vaginal discharge bisan og way impeksiyon.

Unsa ang treatment alang niini:
Ang yawe aron matambalan ang vaginitis mao ang kasayuran kun unsa nga klase kini. Ang medikasyon angay nga ’specific’ sa klase sa vaginitis nga mitapot kanimo.
Ang yeast infections kasagaran matambalan pinaagi sa anti-yeast cream o suppository nga ibutang diha sud sa kinatawo.
Ang inyong health care provider makahatag og tambal kalabot yeast infection treatments.
Bisan pa man og makapalit kamo og medisina aron maalibyuhan ang yeast infections apan mas maayo gihapon nga makigkita og doktor hilabi na og duna na kamo’y makita nga mga sintomas.

A) Bacterial vaginosis
 Matamabaln kini og antibiotic aron tanggalon ang bad bacteria ug mahibilin na lang ang good bacteria.  Wala’y mga over-the-counter treatment alang sa bacterial vaginosis, mao nga mas maayong makigkita sa inyong doktor aron kahatagan kamo sa saktong tambal.
Ang sexually transmitted forms sa vaginitis angay nga matambalan gilayon.
Importante nga likayan ang pakighilawas samtang ikaw gipailawom sa medikasyon aron malikayan ang impeksiyon.
Ang partner sab sa babaye angay nga ipailawom sa treatment.

Ang trichomoniasis ug chlamydia pulos matambalan sa antibiotics. 
Ang non-infectious vaginitis matambalan pinaagi sa pag-undang og gamit sa mga produkto nga moresulta sa allergic reaction o iritasyon.
Ang inyong doktor makahatag og medicated cream aron maalibyuhan ang sintomas.
Angay sab timan-an nga matag klase sa vaginitis dunay nagkadaiyang matang sa pagtambal.
Mao nga importante gyud nga makigkita og doktor aron masiguro nga mahatagan ka sa tukmang medikasyon kalabot sa imong kondisyon.
Dugang pa, dunay pipila ka klase sa vaginitis walay ipakita nga sintomas mao nga importante gyud nga mopahigayon og regular nga gynecologic exams. 

Mapugngan ba kini?
Dunay pipila ka mga pamaagi aron maminus-minusan ang tsansa nga ikaw maka-angkon niini.

*** Kun sagad ka nga maigo sa yeast infections, angay nga likayan nimo ang mga biste nga init, sama sa panty hose nga way cotton lining, nylon nga underwear o guot kaayo nga pantalon.
*** Likayi ang douches, vaginal sprays tungod makapatay kini sa ‘good bacteria’ o moresulta sa iritasyon.
*** I-practice ang luwas nga pakighilawas aron malikayan ang maong balatian.

Sintomas sa sakit sa kasing-kasing

 KUN makamatikod kana og panakit sa imong dughan, dili na mawala og kalit na lang nga maglisod ka sa pagginhawa, panahon na kini nga motawag ka’g hinabang.
Kini nga sintomas posible nga timailhan sa atake sa kasing-kasing o ang gikahadlukan nga cardiac arrest.
Og ang paghulat pa aron nga sutaon ang sintomas posible nga mohatag og kaalot sa imong kinabuhi. 
“The unfortunate fact is that we have become very good at treating heart disease once you have reached medical care. But, the majority of people who die, die before they reach medical care,” ni Dr. Joon Sup Lee, clinical director sa Cardiovascular Institute sa University of Pittsburgh Medical Center.
Sa Estados Unidos, gibana-banaan nga 330,000 ka mga Amerikano ang mamatay matag tuig tungod sa suliran og sakit sa kasing-kasing sa dili pa sila madala sa balay tambalanan, sigun sa American Heart Association.
Sa cardiac arrest, ang kasing-kasing aktuwal nga mo-undang sa pagpitik, sagad kini mahitabo human ang paspas nga pagpitik niini o irregular heartbeats.
Sa heart attack, ang pag-agi sa dugo mabara pag-agi niya sa kasing-aksing. Ginaguba ang muscle sa kasing-kasing apan kini padayon nga mopitik.
Ang cardiac arrest sagad dala sa heart disease o heart attack apan mamahimo sab nga resulta kini sa electrocution, pagkalunod, respiratory failure ug pagkatuk-an o choking.
Usahay sab walay makita nga hinungdan ang cardiac arrest.

Mga sintomas sa sakit sa kasing-kasing
Lakip sa mga sintomas mao ang mosunod:

*** Pagpanakit o murag nabug-atan ang imong dughan, naghuot kini
*** Lisod nga pagginhawa
*** Sobra kakapoy
*** Panakit nga mokanaug diha sa wala nga kamot (bukton)
*** Pagpanakit sa imong panga o liog
*** Pagpanakit sa itaas nga bahin sa tiyan o paminaw nimo wala ka matunawi
*** Pagkalipong, pagsuka-suka
*** Ginagmay, bugnaw nga singot
*** Pagkalipong o panakit sa ulo, mawad-an sa panimuot
 
“If any of these symptoms are new to you, you should go get it checked out,” sugyot ni Dr. Nieca Goldberg, director sa New York University Langone Medical Center’s Women’s Heart Program sa New York City.
Dugang ni Goldberg, daghang tawo hilabi na mga kababainhan ang maghuwat pa sa grabeng sintomas, mo-grabe ang ilang paminaw og diha na mangayo og tabang medikal.
Sa rason nga dili sila buot nga kataw-an o usikan ang oras sa mga doktor.
“Don’t worry about what others will think just go,” sugyot ni Goldberg.
Mi-uyon sab si  Lee sa pahayag ni Goldberg.
“If you’re having symptoms, and they persist for more than a few minutes, seek medical care. If you wait, you may never make it to the hospital,” sigun niya.
Sumala pa nga kun tan-awon nimo ang usa ka tawo nga kalit lang mamatay, kasagaran kanila nakabati og sintomas apan gibale-wala lang nila kini. 
“If you look at people who died suddenly, they often had symptoms but ignored them,” ni Lee.
Sa pinaka-uwahi nga pagtuon sa journal Circulation, gisuta nila ang nahitabo kun nganong dunay cardiac arrests. Nakita nila nga kasagaran sa mga pasyente mopakita og sintomas sa dili pa sila atakehon.
Og anaa sa two-thirds sa mga cardiac arrests kasagaran dunay nakasaksi. Samtang 25 percent sa mga tawong na-cardiac arrest nakita sa ubang tawo, nakasinati sa paghuot sa ilang dughan, 17 percent sab kanila naglisod sa pagginhawa.
Sigun sa mga eksperto, ang survival rate sa mga tawong gipailawom sa pagtuon nga nahatagan og CPR anaa sa 23 porsiyento, itandi sa 4 porsiyento lang sa mga tawong wala mahatagi sa CPR.
Ang mga tawong nag-cardiac arrest sa usa ka pampublikong lugar mas dako ang tsansa nga mahatagan og CPR keysa mga tawo nga moundang og pitik ang ilang kasing-kasing hilabi na og nag-inusara sila sa ilang panimalay.
“What this study suggests is that most people do have a warning, many of them had more than one hour, which is more than enough time for EMS to get there. Most people who die suddenly, die of an irregular rhythm,” ni Lee.
“And that’s the type of problem that defibrillators were designed to correct,” dugang pahayag nila.
Og ang ‘bottom line’ niini kun nakamatikod kana og dili maayo nga paminaw sa imong dughan, ayaw na paglangan, diretso na og  adto sa balay tambalanan.
“The bottom line is don’t wait. There’s a fear that you’ll feel stupid if you go to the hospital, and you’re OK. But, if you want to be 100 percent sure, you’re risking your life,” pahimangno ni Lee.                                                      

Ang Cranberry

KINI mohatag og nag-unang impormasyon kalabot sa cranberry. Sa iyang common names, gamit, potensiyal nga side effects. Ang cranberries mao ang prutas sa usa ka native plant sa North America.
Mga pula kini nga berries nga ginagamit sa pagkaon, lakip na herbal products.
Ang common names niini mao ang cranberry, American cranberry, ug bog cranberry. Kini sab may Latin Name nga Vaccinium macrocarpon

Unsa ang gamit niini:
Bisan sa unang panahon pa, ang prutas sa cranberry lakip na mga dahon niini ginagamit sa nagkadaiyang suliran sama sa samad, urinary disorders, diarrhea, diabetes, panakit sa tiyan, lakip na sakit sa atay.
Bag-uhay lamang ang mga produktong ginama gikan sa cranberry gigamit na sab aron nga alibyuhan, tambalan ang urinary tract infections o Helicobacter pylori infections nga moresulta sa stomach ulcers, pugngan sab ang dental plaque. Ang Cranberry sumala pa dunay antioxidant ug anticancer activity.

Unsaon kini sa paggamit:
Ang berries kun prutas niini ginagamit aron maghimo og mga ilimnon, uban pang matang sa food products, dietary supplements nga gikuha gikan sa duga, tsaa, kapsula o tabletas.
Subay sa pipila ka mga pagtuon, ang mga produkto nga may cranberry gi-testingan subay sa abilidad niini nga pugngan ang urinary tract infections.
Ang mga cranberry products wala pa usab nahatagan og test kun kini ba mohatag og alibyo sa urinary tract infection.
Subay sa research nga dunay components nga makita sa cranberry nga makapugong sa bacteria sama sa E. coli, gikan sa pagtapot diha sa urinary tract nga moresulta sa impeksiyon.
Ang NCCAM, National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, ug National Institute for Dental and Craniofacial Research mipundo og pagtuon aron masuta kun ang cranberry mamahimo ba nga makapugong sa:

*** urinary tract infection
*** mopugong nga mag-form ang dental plaque

Side Effects and Cautions

Ang pagkaon sa mga cranberry products diha sa mga pagkaon nakita nga luwas apan ang sobra nga pag-inom sa juice  niini posible nga moresulta sa gastrointestinal upset o diarrhoea.
Ang mga tawo nga nagtuong duna sila urinary tract infection angay nga makigkita og doktor alang sa sakto nga diagnosis, pagtambal. Ang mga produktong cranberry di angay nga gamiton sa pagtambal sa impeksiyon.
Importante usab nga pahibaw-on ang inyong health care providers sa bisan unsa nga herb o dietary supplement  nga inyong ginagamit, lakip na dinhi ang cranberry. Kini makatabang aron masiguro nga luwas ang imong panglawas.

Unsa ang Asian Ginseng

 ANG Asian ginseng, native sa Tsina ug Korea og gigamit na  sa dugay nga panahon.
Ang Asian ginseng  usa sa mga klase sa tinuod o puro nga ginseng ang usa niini mao ang American ginseng, Panax quinquefolius.
Ang herb nga gitawag og Siberian ginseng o eleuthero (Eleutherococcus senticosus) dili tinuod nga ginseng.
Komon nga pangalan sa Asian ginseng, mao ang ginseng, Chinese ginseng, Korean ginseng, ug Asiatic ginseng.
Kini sab may Latin Name nga Panax ginseng.

Unsa ang gamit niini:
Nagkadaiyang tambal, mga testimonya nagsulti sa kaayuhan nga mahatag sa Asian ginseng.
Sumala pa nga kini nga matang sa herbal mosuporta sa kinatibuk-ang kaayuhan sa panglawas, palambuon ang imong immune system.
Ang tradisyunal, moderno nga paggamit sa ginseng naglangkub sa:

*** ginapalambo niini ang panglawas sa usa ka tawo nga kasamtangang naga-recover gikan sa usa ka balatian
*** ginapalambo niini ang ’sense of well-being’ sa usa ka tawo, stamina, motabang nga mapalig-on ang mental ug pisikal nga performance
*** ayuda sa erectile dysfunction, hepatitis C, ug mga sintomas nga may kalabutan sa menopause
*** ginapa-ubos ang blood glucose, gina-kontrol ang blood pressure

Unsaon kini sa paggamit:
Ang ugat sa Asian ginseng dunay aktibong chemical components  nga gitawag og ginsenosides (o panaxosides) nga sumala pa maoy responsable sa herb’s medicinal properties.
Ang uga nga ugat ginahimo nga tabletas o kapsula, tsaa lakip na cream o bisan unsa nga gamit.
Subay sa mga pagtuon ang Asian ginseng mopa-ubos sa blood glucose. Ubang pagtuon sab nagkanayon nga makahatag kini og kaayuhan diha sa immune system.
Sa kasamtangan dili pa gyud igo ang mga pagtuon nga nahimo aron pamatud-an ang ka-epektibo niini.
Pipila sa mga pagtuon nga gihimo gibase ra usab sa testing diha sa mga hayop.

Side Effects and Cautions
*** Komon nga side effects niini mao ang panakit sa ulo, lakip na gastrointestinal problems.
*** ang Ginseng moresulta sab sa allergic reactions.
*** dunay say report kalabot breast tenderness, menstrual irregularities, taas nga blood pressure inubanan sa pag-inom og mga ginseng products, apan kini nga mga produkto sumala pa wala napailawom sa pagtuon, dugang pakisusi.
*** mopa-ubos sab kini sa blood sugar; makita kini nga epekto diha sa mga tawong may diabetes.
Angay sab masayran hilabi na ngadto sa mga tawo nga miinom og ginseng og kasamtangan sab nga ubos sa medikasyon tungod sa ilang diabetes.
Mas maayo nga nasayod ang inyong doktor sa mga tambal nga inyong giinom  aron nga masuta niya kun kini ba maka-ayo o makadaut kanimo.

Suwayi ang mediterranean diet

 [] Sumala pa maayo kini nga diyeta aron malikay sa sakit.

GIBUTYAG sa mga Italian researcher nga ang istrikto nga pagsunod sa Mediterranean diet nga abunda sa prutas ug gulay dunay mahatag nga proteksiyon kontra kanser, sakit sa kasing-kasing uban pang major chronic illnesses.
Subay sa pagtuon gikan Italya, ang mga tawong misunod sa  diyeta ang 9 porsiyento ang pag-ubos sa tsansa nga sila mamatay tungod sa sakit sa kasing-kasing, 13 percent nga mas ubos nga sila maka-angkon sa Parkinson’s ug Alzheimer’s disease ug 6 percent mas ubos sa kanser itandi ngadto sa wala misunod niini.
“These results seem to be clinically relevant for public health, particularly for encouraging a Mediterranean-like dietary pattern for primary prevention of major chronic diseases,” pung ni Francesco Sofi, clinical nutrition researcher og mga kakaubanan niini sa University of Florence.
Ang tradisyunal nga Mediterranean diet  puno sa gulay, isda, healthy fats sama sa olive oil, gamay lang nga red meat, dairy products ug alkohol.
Gitun-an ni Sofi og sa tim niini ang 12 ka mga international studies nga gilangkuban sa mokabat 1.5 mil-yon ka tawo nga ang ‘eating habits,’ panglawas gitutukan sud sa 3 ngadto 18-ka tuig.
Ang mga researcher naka-develop og ‘adherence’ score sa rate kun gi-unsa pagsunod sa tawo ang Mediterranean diet.
Usa ka lakang sa mga doktor nga makatabang aron mapanindot ang ilang panglawas, awhagon kini nga mokaon og sakto. 
“The adherence score…could be an effective preventative tool for reducing the risk of mortality and morbidity in the general population,” sigun sa grupo.

Ang Breast Pain

ANG breast pain kun mastalgia sagad nga mo-apekto sa kadaghanang kababainhan.
Sumala pa nga daghang babaye ang mahadlok hilabi na og paminaw nila misakit ang ilang suso sa kahadlok nga posibleng sila dunay breast cancer, apan sulti sa mga eksperto nga ang breast pain dili perme nga sintomas sa breast cancer.

Klase sa breast pain:

Cyclical breast pain
 Kun diin ang sakit grabe sa dili pa ang menstruation period. Ang Cyclical breast pain mawala ra usab kun magsugod na ang regla.

Non-cyclical breast pain
 Kini nga panakit sa suso wala gilambigit sa menstruation. Mas komon kini sa mga babaye nga 40 anyos pataas.

Cyclical breast pain
Sintomas:
- ang sakit sagad diha sa duha ka suso
- mas grabe ang sakit diha sa ibabaw, gawas nga bahin sa suso
- sakit kini 3 ngadto 7 ka adlaw sa dili ka pa reglahun
- mawala ra usab pag-abot sa menstruation

Ang natural nga hormonal changes maoy hinungdan nga ang breast tissue mamahimong over-sensitive, nga moresulta sa panakit sa suso. Dili pa usab matino kun unsa gyud ang tukmang hinungdan sa cyclical breast pain.

Pag-alibyo sa sakit:
- reassurance
- supportive bra
- simple analgesia
- prescription medications (eg. danazol, bromocriptine)
- Vitamin E
- Vitamin B6
- Evening primrose oil
- kunhuri ang caffeine, red wine, chocolate intake

Kun kamo nakasinati sa pag-grabe sa mga sintomas samtang nag-inom sa contraceptive pill (OCP) o hormone replacement therapy (HRT), mas maayo nga makig-alayon sa inyong doktor aron mahatagan kamo og alternatibong brand sa tambal.

Non-cyclical breast pain
Sintomas:
- ang panakit mamahimo nga diha sa usa ka suso o sa duha
- usahay modugay, mawala ra sab
- dili mawala pag-abot sa menstruation

Ang tinubdan sa non-cyclical breast pain posible nga ang suso ra sab mismo o sa bisan unsa nga kondisyon nga dili direkta sama na lamang sa musculoskeletal inflammation.

Pag-alibyo sa sakit:
- mawala ra sab kini paglabay sa pipila ka bulan
- anti-inflammatory drugs (eg. ibuprofen)

Kun ikaw bag-uhay lamang nga nanganak og nakasinati sa pula, naghubag, gahi, sakit nga suso posible nga kini mastitis og mamahimo nga matambalan sa antibiotics.

Breast pain ug breast cancer

Ang breast pain dili tipikal nga sintomas sa breast cancer.
Bisan pa man og ang breast pain gi-ubanan sa breast lump, ang hinungdan niini makonsidera nga benign og dili malignant o non-cancerous.
Apan kun makamatikod kag bukol sa imong suso, inubanan pa kini sa panakit mas maayo nga mokunsulta sa doktor.

Pakigkita sa doktor kun ikaw nakasinati sa mosunod:

- breast lump
- bukol diha sa may ilok
- abnormal nipple discharge
- pagkambyo sa panit palibot sa suso o nipple (eg. dimpled, scaly, o “orange peel” appearance)
- pag-kambyo sa itsura sa nipple (eg. pulled in nipple, enlargement)
- lahi nga sensation diha sa suso, (eg. itching)

Remedyo sa nag-uga nga ngabil

KASAGARAN kanato ilabi na sa mga kababainhan ginahatagan og tukmang pagtagad ang pagpabilin sa kaanindot sa ngabil, imbes nga kini hatagan sab og panahon nga atimanon.
Sigun sa beauty expert nga si Janice Kumar, dili kini sakto nga pamaagi tungod ang atong ngabil nagkinahanglan og ispesipikong atensiyon tungod ang pinaka-gawas nga bahin niini o ‘protective layer’ nipis lang nga matang sa panit.
Wala kini’y sweat glands, gamay lang sab ang oil glands mao nga dali kini nga mag-uga, magliki-liki.
Ang cracked dry lips sakit og posible sab nga mag-develop sa impeksiyon.
Kalabot niini, gipunting ni Kumar ang mga butang nga posibleng hinungdan nga mag-uga ang ngabil:

1.Ang dehydration posible nga hinungdan nga mag-uga ang ngabil.
Sigun kay Kumar, ang sobra nga pag-inom sa kape og ilimnon nga makahubog moresulta sab sa pag-dehydrate sa lawas og una nga sintomas niini makita sa nag-uga nga ngabil.

2. Ang sobra nga temperatura sama sa init ug bugnaw mamahimo sab nga moresulta nga magliki-liki ang ngabil.
Ang ‘outer protective layer’ sa ngabil nipis lang og dili niini kinatibuk-an nga masagubang ang sobra-sobra nga temperatura. Tungod niini magliki-liki ang ngabil.

3. Ang sobra nga pagtrabaho, stress posible sab nga mopahuyang sa nagkadaiyang parte sa lawas.
Kun huyang ang immunity, makit-an kini pinaagi sa naangkon nimo nga mga minor infections og ang ngabil maoy una nga ‘casualty.’
Posible kini nga moresulta sa pag-uga sa ngabil, kini sakit og hapdos sa paminaw.

4.Ang iritasyon og allergic reactions sa mga lipsticks og pagkaon nga moresulta sab sa pagliki-liki sa ngabil.
Moresulta sab kini sa eczema. Magkinahanglan kini og konsultasyon sa usa ka propesyunal nga doktor.

5. Dugang ni Kumar dunay  pipila ka mga medikasyon nga posible sab nga moresulta sa dehydration sa lawas lakip na dinhi ang pag-uga sa ngabil.
Dunay pipila sab ka mga medical diseases nga posibleng moresulta sa pag-uga sa ngabil.
Gikinahanglan sab nga ikonsulta kini sa doktor.
   
Kalabot niini dunay ‘common sense remedies’ og ‘precautions’ nga gikinahanglan nga sundon adlaw-adlaw aron malikayan ang pag-uga sa ngabil.

Kini ang mosunod:

1. I-hydrate pag-ayo ang lawas pinaagi sa pag-inom og walo ka baso sa tubig adlaw-adlaw. Ang dehydration sagad nga maoy tinudban sa suliran og ang pag-inom og tubig maoy pinaka-simple nga solusyon.
  
2. Gamit og lip balm nga maoy magsilbing ‘moisture barrier’ aron makunhuran sab ang dehydration sa lip area. Ang lip balms nga may antiseptic properties nindot alang sa mga ‘cracked lips.’

3. Kaon sa klase sa diyeta nga abunda sa Vitamin C ug Vitamin B, E mga minerals aron nga makontra ang lifestyle problems, mapakusog pa ang immunity sa lawas.

Unsa ang ADHD?

 Ang ADHD o Attention Deficit Hyperactivity Disorder maoy usa ka matang sa kondisyon nga kasagaran makita sa mga bata nga naa sa pre-school age hangtud sa early school age kon diin malisdan ang mga nahisgutan nga kontrolon ang ilang gitinguha. Dili sama sa ubang mga bata, maglisud sab ang usa ka bata nga naay ADHD nga itutok ang iyang konsentrasyon sa ubang butang.
Apan dunay higayon nga normal lang ang masinati sa usa ka bata ang nahisgutang sitwasiyon, alang sa usa ka bata nga ADHD, kini makonsidera nga usa ka babag sa iyang pagdako ug paglambo isip usa ka indibidwal.

Mga tilimad-on sa ADHD
Ang nag-unang characteristics sa ADHD mao ang hyperactivity, impulsivity ug inattention.
Dili dali nga ma-diagnose ang usa ka bata nga dunay ADHD tungod kay kadaghanan sab sa mga kabataan nagbaton sa nahisgutang kinaiya. Apan bisan pa man niini, ang pagkalahi lang mao nga naa sa ubos nga level ang ipakita sa mga normal nga bata itandi sa dunay ADHD.

1. HYPERACTIVITY-

Ang usa ka bata nga hyperactive dili mahimutang ug dili mahimong dili gustong molihok sa iyang nahimutangan. Gikan sa pinakasimple nga tumoy sa mga tiil hangtud sa paglibot sa tibuok kuwarto, siguradong molihok ug molihok gyud ang usa ka bata nga hyperactive. Dili sab ni makapugong nga dili mogunit o hilabtan ang usa ka butang nga makita niya.

2. IMPULSIVITY-

Ang mga bata nga dunay sama niining kondisyon mao kadtong mga dali rang molihok nga wala pa maghunahuna sa iyang gibuhat o ang mga nahimong epekto niini. Kadaghanan sa mga batang sama niini ang magsulti o magkomentaryo nga dili maayo o pagpakita sa ilang emosyon nga wala gihunahuna kon nakapasakit sa uban. Kanunay sab nga dili makapaabot o “mainipin” ang usa ka impulsive nga bata hinungdan nga dunay mga higayon nga kuhaon na lang nila ang usa ka butang, sama pananglit sa usa ka dulaan, gikan sa ubang bata tungod kay gusto na nila nga makadula dayon. 

3. INATTENTION -

Dali magbuhat og usa ka butang ang mga bata nga dunay sama nga sintomas sa ADHD. Malisdan silang i-focus ang ilang atensiyon sa usa ka butang sa dugay nga panahon. Kanunay nga magbunga kini sama sa makalimtanon. Kon bored na sila sa ilang gihimo o ginapaminaw, mas dako ang posibilidad nga dili kini motuhop sa ilang hunahuna.

Unsa’y hinungdan sa ADHD?
Wala pay klaro nga pagtuon nga makakompirma kon nganong makabaton og ADHD ang usa ka bata. Duna nay mga eksplinasyon bahin sa social factors nga mahimo nga maoy tinubdan niini ug daghan sab nga pagtuon ang nagtumbok sa neurobiology ug genetics isip maoy hinungdan sa sakit.
Nia ang pipila ka mga theory o gituohan nga magbunga og ADHD sa mga bata:

1. ENVIRONMENTAL AGENTS -

Dunay mga pagtuon nga naghisgut sa posibleng kalambigitan sa pagsigarilyo ug pag-inom og alak sa usa ka mabdos sa posibilidad nga makabaton og ADHD ang iyang gimabdos. 
Usa pa ka environmental agent nga ma-ilambigit sa mas dako nga posibilidad nga makabaton og ADHD ang usa ka bata mao ang sobra nga exposure sa lead ug uban pang toxic materials.

2. BRAIN INJURY -

Kini maoy usa sa mga nag-unang theory nga tinubdan sa ADHD tungod kay dunay pipila ka mga kabataan nga naaksidente ug nakabaton og grabe nga danyos sa ulo o sa utok nga nagpakita sa mga sintomas sa ADHD.

3. ASUKAL UG UBAN PANG MGA ADDITIVES -

Dunay pipila ka mga pagtuon nga naghisgut sab nga posibleng taas ang risgo nga makabaton og ADHD ang mga bata nga hilig sa tam-is tungod kay mas hyperactive sila itandi sa mga bata nga ubos ang exposure sa sweets ug food additives.

4. GENETICS -

Duna say milutaw nga theory bahin sa genetic influence isip usa sa mga posibleng tinubdan sa ADHD. Nagkahulogan nga kon dunay usa sa pamilya nga dunay ADHD, mahimong mapasa kini sa uban pang mga myembro basi sa genetic make-up niini.
Padayon sab ang pagtuon bahin sa kalambigitan sa genetics sa ADHD aron matumbok kon duna gyuy genes nga mas makapataas sa posibilidad sa pagbaton sa nahisgutang kondisyon.

Mga posible nga epekto sa ADHD 
Dili lang ang mismo nga sakit sa ADHD maoy makaapekto sa paglambo sa usa ka bata tungod kay duna say uban pang disorder nga kauban niini nga mahimo sab nga masinati. 

1. Learning Disabilities (LD) -

Tungod sa ADHD, maglisud ang usa ka bata nga ipadayag ang naa sa iyang hunahuna o nabati pinaagi sa pulong. Sa mga bata nga dunay ADHD nga naa sa pre-school, hinay ang ilang pagsabot sa mga simple nga tuno lamang o pulong samtang ang naa sa early school years mamatikdan sab ang pagkahinay sa spelling, reading ug Math.

2. Tourette Syndrome -

Usa ka matang sa neurological disorder kon diin makabaton sa gitawag og mannerism ang bata. Lakip niini ang kanunay nga pagpikit sa mata o di kaha pagngiwi, kanunay nga pagsinghot ug uban pa.

3. Opposition Defiant Disorder (ODD) -

Kadaghanan sa mga nakabaton sa sama niini nga disorder mao ang mga kalalakin-an kon diin dali kining masuko, walay pasensiya ug lisud pasundon sa mando sa mga tigulang.

4. Conduct Disorder (CD) -

Usa ka matang sa anti-social behaviour kon diin mamatikdan ang kanunay nga pagpamakak sa usa ka bata. Usahay kuhaon pa niini ang mga butang nga dili iya. Kanunay sab siyang makakita og away tungod sa pagpangansiyaw ug pagbinuang sa ubang mga bata.

5. Anxiety ug Depression -

Dili mahimutang ug dali rang mahutdan og paglaum nga makaapekto sa iyang performance sa tulunghaan. 

6. Bipolar Disorder -

Usa ka matang sa disorder kon diin mamatikdan ang pagbag-o-bag-o sa mood sa bata gikan sa pagkamalipayon ngadto sa pagka-irritable o di kaha masulob-on. Kasagaran sab nga epekto sa maong disorder ang pagbaton og taas nga level sa energy uban sab sa pagkawala sa gana nga matulog.

Ang sakto nga pagkatulog

Daghang mga Pilipino nag-atubang og nagkadaiyang mga problema kabahin sa mga nag-unang panginahanglan sa lawas - ang pagkatulog. Dunay uban naglisud sa pagtulog, gamay ra ang tulog o kaha dili gyud makatulog. Tungod niini, dako ang nahimong epekto sa kinabuhi sa mga tawo nga nakasinati og sleep disorder, ilabi na sa ilang pagpakiglambigit sa ubang mga tawo ug sa ilang mga trabaho ug inadlaw-adlaw nga gimbuhaton.
Nia ang pipila ka mga kasagaran nga sleep disorder, kon diin ang pipila, nagkinahanglan gyud og pagtutok sa usa ka propesyonal tungod kay dunay posibilidad nga bunga kini sa mas seryuso nga balatian. 

1. SLEEP APNEA - kini ang usa ka seryusong breathing disorder nga mahimong bunga sa atake sa kasingkasing ug stroke. Mas kanunay makasinati niini ang mga kalalakin-an itandi sa mga kababainhan. Lakip sa mga sintomas niini mao ang interruption sa agianan sa hangin samtang natulog ang usa ka tawo hinungdan nga mawad-an og oxygen. Makasinati sab sa pagsakit sa ulo matag buntag ang dunay sama niining sleep disorder.

2. PERIODIC LEG MOVEMENT IN SLEEP (PLMS) - usa ka syndrome kon diin mokalit lamang og lihok ang mga batiis ug paa samtang natulog ang usa ka tawo. Tungod kay dili sab masabtan sa tawo ang nahisgutang mga periodic movement, magbunga kini sa dili maayong pagkatulog, katulgon sa adlaw ug pagbangon sa dis-oras sa gabii. 

3. RESTLESS LEG SYNDROME (RLS) - makasinati og usa ka matang sa senasyon sa batiis ang dunay sama niining disorder. Kasagaran bunga kini sa kakuwang sa iron, pagmabdos o kaha sa diabetes. Lakip sa mga sintomas niini ang balatian nga mora og dunay mokamang sa imong batiis o paa hinungan nga kinahanglan kining ilihok o i-stretch.

4. CIRCADIAN RHYTHM DISRUPTION - kasagaran sa nakasinati niini mao ang mga tawong dunay higpit nga mga schedule kon diin dunay mga panahon nga gikinahanglan sa ilang mga trabaho ang pagtukaw sa gabii. Tungod niini kinahanglan nga ilang bawion ang ilang pagtulog sa adlaw apan maglisud sab silang himuon kini tungod kay dili sama ang oras sa ilang pagtulog sa ilang biological clock nga magbunga og chronic sleep loss.
Lakip sa mga epekto niini mao ang pagkawalay konsentrasyon sa trabaho, indigestion, iregularidad sa pagregla ug pagbug-at sa timbang. 

5. BRUXISM — Kini mao ang pagkagot sa ngipon o “teeth grinding” samtang matulog. Magbunga kini og pagkadaut sa ngipon ug pagsakit sa apapangig. Gibanabana nga mahitabo ang bruxism sa 25 ka higayon sulod sa usa ka gabiing pagkatulog. Molungtad kini og upat hangtud lima ka segundo matag hitabo.
Hangtud sa kasamtangan wala pay klaro ug sakto nga siyentipiko nga eksplinasyon kon nganong mahitabo ang bruxism. Apan bisan pa man niini, dunay mga pagtuon nga nagtumbok sa mga posibleng tinubdan niini. Lakip niini ang stress, nervous system malfunction, ug mga allergies.

6. INSOMNIA — usa sa mga kasagaran nga ireklamo nga suliran sa pagkatulog mao ang insomnia. Dunay duha ka matang ang insomnia: sleep onset insomnia ug ang sleep maintenance insomnia.
Ang sleep onset insomnia mao ang pagkawala sa katakus sa pagkatulog sa usa ka natural nga pamaagi samtang ang sleep maintenance insomnia mao ang kawalay katakus nga pagkatulog nga dugay o di kaha mobalik sa pagkatulog human mimata sa tunga sa usa ka sleep cycle.

Stages sa pagtulog

Dunay lima ka stage o bahin ang pagtulog sa usa ka tawo.  Ang upat nga unang bahin mao ang gitawag og non-REM (rapid eye movement) stages nga molungtad og 90 hangtud sa 120 ka minuto. Ang katapusang stage sab mao ang REM stage.

Stage 1 — matawag sab kining drowsiness kon diin sa bahin niini makabaton og pag-ubos sa kapin kun kulang 50% ang paglihok o activity sa usa ka tawo. Kasagaran magpiyong nga stage apan kon maalimpungatan dili mabati sa usa ka tawo ang siya nakatulog. Tumatagal ang stage 1 sleep sa lima hangtud 10 minuto.

Stage 2 — Gitawag sab ni og light sleep kon asa makasinati og magsagol nga muscle tone ug muscle relaxation ang usa ka tawo. Sa bahin niini mohinay ang heart rate ug moubos ang body temperature isip pag-andam sa usa ka lalom nga pagkatulog.

Stage 3 ug 4 — Gitawag sab kini og delta sleep ang maong bahin kon asa lalom nga pagkatulog sa usa ka tawo ug magbaton kini sa gitawag og rhythmic continuity.

Stage 5 o REM sleep — Nalahi ang REM sleep sa non-REM stages sa physiological state nga masinati sa usa ka tawo. Sa maong bahin, makabaton og paspas nga pagginhawa ug makabaton og hinay nga paglihok ang dagway, mga tudlo ug batiis. Sa REM stage sab makabaton og pagdamgo ang usa ka tawo.

Ang Chlamydia

KINI nga matang sa impeksiyon mokatag tungod wala’y makita nga sintomas, wa sab mabantayi nga napasa na diay nimo kini sa imong ’sexual partner.’

Unsaon sa pagkasayod nga ikaw dunay Chlamydia:
Dili sayon ang pagsuta nga ikaw na-infect sa chlamydia tungod ang mga sintomas usahay dili kaayo klaro.
Apan kun mogula sab ang mga sintomas, kini gilangkuban sa mosunod:

Sintomas diha sa mga babaye:

*** Vaginal discharge nga dunay dili maayo ang baho
*** pagdugo atol sa imong period
*** sakit nga regla (periods)
*** panakit sa tiyan nga inubanan sa hilanat
*** sakit kun makighilawas
*** pagpangatol dapit sa kinatawo
*** sakit kun mangihi

 Sintomas sa mga lalaki

*** gamay nga ‘amount’ sa clear o cloudy discharge gikan sa tumoy sa imong kinatawo
*** sakit nga pagpangihi sud sa tulo ka semana kun dunay impeksiyon
*** panakit, mag-swell palibot sa testicles

Unsaon kini sa pag-diagnosed:

Dunay nagkadaiyang serye sa test aron mahibaw-n kun ikaw dunay chlamydia.
Ang doktor mokuha og sample sa urethra kun ikaw lalaki o sa cervix kun ikaw babaye. Ang specimen nga makuha ipadala sa laboratoryo aron ma-eksamin.

Unsaon kini sa pagtambal:
Kun duna kay chlamydia, ang imong doktor mohatag sa oral antibiotics.
I-rekomenda sab kanimo nga ang imong prtner ipailawom sa treatment aron malikayan ang re-infection, mas mokatag pa ang sakit.
Og masugdan na ang treatment, gilauman nga hinay-hinay sab nga mo-alibyo ang impeksiyon sud sa pito ka adlaw.
Importante sab nga tiwason ang mga antibiotics nga gipainom kanimo.
Ayaw pakighilawas samtang ikaw nagpailawom sa medikasyon.
Ang mga babaye nga dunay grabe nga impeksiyon gikinahanglan nga i-admit sa ospital, hatagan sa intravenous antibiotics  ug pain medicine.

Unsay mahitabo og dili matambalan:

Kun dili ka mahatagan og medikasyon ang impeksiyon mokatag ngadto sa imong fallopian tubes. Moresulta kini sa pelvic inflammatory disease o pagka-baug.
Ang dili matambalan nga chlamydia infection mopasaka sab sa risgo nga ikaw makasinati sa ectopic pregnancy.
Dugang niini, posible sab nga mahitabo ang premature births, ang impeksiyon pwede sab nga mapasa sa inahan sa iyahang anak, moresulta sa eye infection o pneumonia.

Unsaon sa pagpugong ang impeksiyon:

Aron makunhuran ang risgo nga ikaw mataptan niini:

*** Gamit og condom matag higayon nga kamo makighilawas
*** Limitahi ang ihap sa inyong ’sex partners’
*** Tun-i ang ’sexual abstinence’ o limitahi ang sexual contact ngadto sa mga uninfected partner.
*** Kun paminaw nimo ikaw na-infect sa maong matang sa balatian, likayi ang pakighilawas, pakigkita og doktor.
*** Bisan unsa nga genital symptoms sama sa discharge o burning atol sa imong pagpangihi o samad, rashes undanga una ang pakighilawas, gilayon nga mopahiling sa doktor.

Kun ikaw gisultihan nga duna kay chlamydia o bisan unsa nga matang sa STD og kasamtangang gipailawom sa treatment, ipahibawo kini sa imong partner aron sab sila maka-konsulta og doktor.
Ang chlamydia mogula nga walay ipakita nga sintomas. Sugyot sa mga dotkor nga kun ang usa ka tawo dunay sobra sa usa ka sex partner, hilabi na babaye nga nag-edad ubos sa 25 anyos angay nga i-tsek bisan pa man og wala kay namatikdan nga mga sintomas.

Pamaagi paglikay sa STI

                                                         ANG Sexually transmitted infections nailhan sab sa tawag nga STI.
Impeksiyon kini nga mokatag pinaagi sa pakighilawas sa usa ka tawo nga dunay susamang balatian.
Makuha nimo ang sexually transmitted disease/infection tungod sa sexual activity nga gilangkuban sa baba, agi-anan sa hugaw (anus), kinatawo sa babaye o sa lalaki.
Ang STI usa ka seryoso nga balatian og nagkinahanglan kini sa tukma nga medikasyon.
Ang ubang STI sama sa HIV/AIDS, dili na matambalan, makamatay pa.
Pinaagi sa dugang impormasyon kalabot STI makahimo ka og mga pamaagi nga ma-protektahan ang imong kaugalingon gikan sa maong impeksiyon.

Ang mga sintomas STI:
Usahay wala kini’y mga sintomas. Kun duna man, kini gilangkuan sa mosunod:

*** bumps, samad o warts duol sa baba, agi-anan sa hugaw (anus) sa imong kinatawo
*** swelling o pagpamula duol sa imong kinatawo
*** skin rash
*** sakit nga pagpangihi
*** pag-ubos sa timbang, perme nga magsingot sa gabii
*** panakit sa lawas, hilanat, panugnaw
*** pag-yellow sa panit (jaundice)
*** baho nga ‘fluid’ nga mogula gikan sa imong kinatawo
*** pagdugo sa kinatawo sa babaye bisan og wala kini’y binulan nga regla
*** sakit nga pakighilawas
*** pagpangatol dapit sa imong kinatawo

         Unsaon pagsayod kun dunay STI:
Istoryahi ang imong doktor. Siya mopahiagyon og pag-eksamin sa imo. Nagkadaiyang test aron masiguro kun duna ka ba yuy sexually transmitted disease. Kun ikaw dunay STI, importante gyud nga makigkita ka’g doktor aron nga kahatagan ka’g ayuda sama sa:

*** matambalan ang imong STI.
*** makunhuran ang sintomas sa STI.
*** mahimuan og pamaagi nga dili paspas o dili gilayon nga mokatag ang balatian.
*** matabangan ka nga mahatagan og himsog nga lawas luyo sa imong sakit

Unsaon kini sa pagtambal:
Daghang STI ang matambalan pinaagi sa antibiotics. Kun ikaw gihatagan og antibiotic aron nga tambalan ang imong STI importante nga imnon nimo kini bisan og nawala na ang sintomas diha kanimo.
Ayaw sab pataka og inom sa mga medisina sa ubang tawo.
Tungod kun kini imong buhaton mas lisod nga tambalan ang imong balatian.
Likayi sab nga i-share nimo ang imong medisina sa uban.

Unsaon sa pag-protekta ang imong kaugalingon gikan sa STI:
Ania ang simple nga mga giya aron nga ma-protektahan ang imong kaugalingon nga mataptan sa maong balatian:

*** I-konsidera ang rason nga dili makighilawas o mosulod sa sekswal nga relasyon aron malikay sa balatian.
*** Gamit sa condom matag higayon nga ikaw makighilawas. Kun mogamit ka sab og lubricant, siguradoha nga kini water-based.
*** Limitahi ang ihap sa imong ’sexual partners.’ Mas daghan nga partners mas duol ka sa risgo nga maka-angkon sa maong balatian.
*** Practice monogamy. Buot pasabot pakighilawas lang sa usa ka tawo, sa imong kapikas, asawa.
*** Kun namatikdan nimo nga dunay kabag-uhan kanimo, adto sa doktor.
*** Ayaw og gamit sa alkohol o drugs sa dili ka pa makighilawas.
*** Tan-awa ang posible nga mga sintomas sa STI. Bantayi kini sa imong kaugalingon o sa imong partner.
*** Pakisayod kalabot STI. Kun mas daghan ka’g kasayuran kalabot niini mas sayon kanimo nga ma-protektahan ang imong kaugalingon.

Unsaon sa pagpugong nga mokatag ang maong sakit:

*** Undanga ang pakighilawas samtang wala ka pa nakigkita og doktor aron ikaw maayudahan sa medikasyon.
*** Sunda ang giya nga ihatag kanimo sa imong doktor
*** Gamit og condom kun ikaw makighilawas, hilabi na og bag-o ang imong partner.
*** Ayaw pakighilawas hilabi na og wala ka pa tuguti sa imong doktor nga buhaton kini.
*** Balik sa imong doktor aron ikaw matan-aw pag-usab.
*** Siguradoha sab nga ang imong partner ilakip sa treatment.

Mga ’signs of aging’

  USA ka kamatuoran nga kita wa magkabata.
Mogula gyud ang sintomas nga kita nagka-edad na o ang gitawag nga ’signs of aging’ bisan pa man og anaa ka pa sa edad nga 20’s.
Sigun sa mga doktor, may mga tawo nga dali matiguwang itandi sa uban.
Sa maong suliran dili lang facelift ang importante nga solusyon. Apan gikinahanglan sab ang unusual remedies.
Ang pagkatiguwang makuha sa pamilya, environment kun palibot nimo, dili sakto nga diyeta, kini bisan pa man og ang pagkatiguwang mahitabo sa tanang tawo.
Mamahimo nga mapugngan ang paspas nga pagkatiguawng kun duna kay maayo nga lifestyle - sama na lamang sa dili ka manigarilyo o dili kaayo ka magpa-init sa adlaw.

Ugaton nga kamot
Mogula kini hilabi na og mawad-an na sa collagen og elastin fiber nga maoy magsilbi nga less elastic ang panit.
Mao’ng mogula nga murag manggawas ang bukog (bony) sa kamot.
Sa imong panit makita sab ang brown age spots tungod sa sun exposure. Gikinahanglan nga magbutang og sunscreen ibabaw sa kamot. Anaa sab sa pamilya ang pag-angkon sa liver spots.
Solusyon sa ugaton ug spotted hands mao ang IPL o Intense Pulse Laser nga motanggal sa visible signs sa kadaut nga dala sa adlaw sama sa pigmentation ug broken capillaries, ginapahamis niini, ginapantay ang skin tone og tekstura sa panit.

Eye Bags
Tungod kini sa taba kun fats og fluid nga magpundo ilawom nga bahin sa mata.
Makuha sab kini sa inyong pamilya, fluid retention ug allergies.
Mas modako, makita ang eye bags kun magka-edad na ang panit sa ilawom nga bahin sa mata. Mahimo kini nga nipis, mawad-an og elasticity.
Likayi ang parat nga pagkaon, kunhuri sab ang cold compress (bisan ang pagbutang og pipino), gamit sa under-eye creams og serums aron mag-soothe, mag-moisturize.
Kun sobra na ang eye bags, tubag niini ang surgical techniques.
Ang Blepharoplasty  usa ka pamaagi aron nga matanggal ang taba kun fat, sagad nga kauban sa excess skin ug muscle, gikan sa upper og lower eyelids.
Tubag sab ang Restylane o Juvéderm nga i-inject sa palibot sa mata aron kini hamis, nindot nga tan-awon.

Mouth Wrinkles
Tungod kini sa kakuwangon sa elasticity sa panit.
Ang nawong dunay mas ubos nga layer sa subcutaneous tissue, Mao kini ang unang parte nga gawsan sa wrinkles.
Ang sagad nga pagbulad sa init sa adlaw, pagpanigarilyo  usa sab sa mga rason.
Dunay mga short-term solutions alang niini og mao kini ang Botox.
Mao kini ang mopa-relax sa muscles, motanggal sa mga linya.
Ang usa ka injection treatment molungtad ngadto sa 3 ngadto 6 ka bulan.
Opsiyon sab ang bovine collagen injection nga molungtad ngadto sa 3-4 ka bulan.
Apan pipila dunay allergies sa maong medikasyon mao nga mopakonsulta una sa dili pa mogamit niini.

Saggy neck (nagyatyat nga liog)
‘Turkey neck’ kun kini tawgon nga naggikan sa loose neck muscles.
Mamatikdan sab ang ‘bands’ sa inyong liog.
Sigun sa doktor ang Botox injections mopa-relax sa parte sa neck muscle mao nga mawala sab ang wrinkles.
Paspas og dali lang ang treatment niini nga molungtad sa 15 minutos.
Apan kun grabe na ang kaso, tubag sab niini ang platysmaplasty surgery o necklift.

Varicose veins
“Varicose” gikan sa pinulungan nga Latin nga nagpasabot og ‘twisted.’
Ang ugat mahimo nga bulging, kolor blue, og dagko nga pwedeng mogawas sa bisan asa nga area apan kasagaran mogula kini sa tiil, bagtak.
Tungod sa sobra nga pagtindog, paglakaw mohatag kini og pressure sa veins sa lower body.
Kun matiguwang na, mawad-an sa elasticity ang veins, mao nga kini ma-stretch o moinat.
Ang valves sa veins posible nga mohuyang, mao nga ang dugo nga angay unta nga moadto sa kasing-kasing mobalik.
Magpundo ang dugo dinhi, ang veins modako nga moresulta sa varicose.
Tubag niini ang exercise, pagpakupos sa timbang, pag-aswat sa imong tiil, likayan ang sobra nga pagtindog og lingkod.

.75M ka mga Pinoys dunay epilepsy

   
             [] Subay sa pahayag sa DOH 

ANG Department of Health nagtug-an nga ginaba-banaan sa 750,000 ka mga Pinoy apektado sa sakit nga epilepsy.
Sa uwahing mga adlaw dungan sab sa kasaulugan sa National Epilepsy Awareness Week sa nakalabay nga adlaw, ang DOH nagkanayon nga usa sa tulo ka mga tawo nakasinati sa maong balatian.
Ang sakit mogula sa edad nga 18; samtang katunga sab mag-develop og mga sintomas sa epilepsy pag-abot sa edad nga 25.
Sa tibuok kalibutan, ang maong matang sa sakit mi-apekto sa mokabat 50 milyon ka mga tawo, subay sa report sa DOH. 
Ang DOH nagkanayon nga ang epilepsy usa ka brain disorder inubanan sa magbalik-balik nga seizures nga dunay nagkalain-laing porma, mag-depende sab kini kun unsa ka grabe o kapila ka beses mo-atake ang kombulsiyon.
Mga sintomas niini mao ang kawad-on sa panimuot/consciousness; sensation lakip na panan-aw, pandungog, panlasa, automatic function, mood ug mental function.
Mga eksperto gikan sa health department nagtug-an nga ang epilepsy resulta sa kalit o dili matino nga sobrang electrical discharges sa grupo sa mga brain cells.
Bisan asa nga parte sa utok posible nga ig-on niini.
Ang Epilepsy mamahimo nga mag-develop sa mga tawo nga dunay sakit sa utok, sama sa infection, injury, vascular, tumor, congenital ug degenerative.
Apan, duna say kaso nga dili ma-detect ang brain disorder.
Sumala pa nga kun basehan ang teorya usa sa gihimong sumbanan mao nga ang seizures resulta sa imbalance sa chemical neurotransmitter diha sa utok.
Dugang sa DOH dunay mga ‘provocative’ factors sa pipila ka mga pasyente sa epilepsy sama sa photic stimulation susama sa disco lights, telebsiyon, computers, uban pa.; overbreathing; overhyrdation; kuwang sa tulog, emosyonal, physical stress.
Ang pag-atake sa epilepsy mag-depende sab, kun kini ba ka-usa ka beses sa usa ka tuig uban pa. 
Dugang pahimangno sa DOH nga pinaagi sa epektibo, dili kaayo mahal nga mga  anti-epileptic medications karon, gipahimangnuan ang publiko nga moduol og doktor aron nga kahatagan og sakto nga medikasyon.
Subay sa ilang istatistika nakita nga 70 porsiyento sa mga bag-ong diagnosed nga mga kaso, malampuson nga natambalan tungod sa padayon nga medikasyon.
Ang DOH mipahimangno nga panahong atakehon ang pasyente mas maayo nga dili bantayan sila pag-ayo, ihilayo ang mga butang nga makasamd kanila, butangan sab og busal ang ilang baba aron nga dili niini aksidente nga mapaakan ang ilang dila.
Ang pagsuta sa iyang ginhawa gikinahanglan sab hilabi na og mawad-an sa panimuot ang pasyente.
Dugang pa, magbutang og flat, humok sama sa gipiko nga jacket ilawom sa ulo sa pasyente.
Kun magpadayon gihapon ang pag-atake sa pasyente mas maayo nga mokunsulta na og doktor. (PIA)

P.S

ANG akong higala, si Bisayang Kikay mi-agni kanako nga mohimo og ‘blog’ aron kuno mapadangat sab nako ang akong gihaguan nga artiklulo nga gisulat matag adlaw. Huh! bitaw noh, sakto pud siya (salamat kaayo Maam).

Kini nga espasyo gidalit alang sa tanan, hilabi na ngadto sa mga higala nato nga buot mamahimong updated, makahibawo kalabot nagkadaiyang isyu sa panglawas.

Ibutang nato dinhi ang nagkadaiyang artikulo o mga health news nga gisuwat sa pinulungang Bisaya aron dali lang nga masabtan, alang sab inyong dugang kasayuran.

Mamahimo ninyo kini nga giya, luyo pa niini ang mga tips kalabot sa panglawas og uban pa nga inyong mabasa gikan dinhi.

Kini nga ‘blog’ abli sa inyong opinyon og mga butang nga buot ninyo nga masayran.

Si "AKO"

TUNGOD sa naumol nga pagminahalay sa akong mga ginikanan, nahatagan ako’g tsansa nga mahimugso niining nindot nga kalibutan.

 Gihatagan ako sa ngalan nga Rhona, apan mas nailhan ako sa tawag nga “Ate” alang sa akong kaparyentehan, “Onang” alang sa uban nakong higala (hilabai na ang mga kakaubanan nako kaniadto sa UMBN),  o “Rhonnie”, nga nahimo ko sab nga ‘air-name’ atol sa akong pagsulod sa FM radio isip Disc Jokey kaniadto.

SCHOOL YEARS:

Natapos nako ang akong elementary years sa Sta. Ana Central Elementary School sa tuig 1995. Kini nahimutang sa dalang R. Magsaysay Avenue ning siyudad kun diin nahimo kung aktibo sa nagkadaiyang clubs, organisasyon sama na lamang sa among School Choir ilawom sa pagdumala sa akong kanhi maestro sa Musika nga si Mr. Jagape (hmp! kahinumdum pa gyud ko hahaha!!)

Nasinati sab nako ang kaanindot sa ilang gitawag nila nga ‘high-shcool life’ sa Holy Cross of Agdao. Usa ka private/catholic school nga nahimutang duol ra sab sa among pinuy-anan. Nagkadaiyang aktibidad ang akong gisalmutan nga miumol pag-ayo sa akong personalidad, nahimong kabahin nga ma-diskubrehan nako ang nagkadaiyang abilidad, batasan nga akong gihuptan. Dugang pa, nga luyo sa kabatan-on sa akong pangisip kaniadto nasaksihan ko na ang nagkadaiyang paningkamot, mga hagit sa kinabuhi, Natapos ko ang sekondarya sa tuig 2000, kun diin kami gitawg nga mga “Millenuem Graduates.”

Puno sa kahadlok, kabalaka, excitement ang akong dughan tungod sa umaabot nako nga pagtuntong sa kolehiyo. Naglibog pa ako kun unsa nga kurso ang akong kuhaon, tungod wala pa gyud ko makahuna-huna kun unsa kaha ang maayo og mohaum alang kanako.

Mibisita ako sa opisina sa Guidance sa Holy Cross of Davao College aron makapadangat, makapangayo og giya sa akong tumong. Sama sa gihatag nga suhestiyon kanako sa usa ka babaye didto, mamahimo kuno nakong uwayan ang pagkuha sa kursong Mass Communication.

As if, I dont have a choice, gisuwayan nako. Kun unsa man kadtong mga nasinati nako kaniadto huh! that will remain as a part of my journey in life. Luyo sa nagkapit-os nga sitwasyon, way tulugay, mga argumento nga nahitabo tali sa akong mga klasmeyts, nahuman nako ang akong kurso. (Daghang salamat sa akong ginikanan, mga higala much more kay GOD sa iyang paggiya kanako).          

                          REAL WORLD: 

         Karon, gisubay ko na ang “media world.” Kapila ka beses na ako nga mibalhin og institusyon aron nga ka-trabahuan. Matag trabaho mihatag og bag-ong eksperensiya, kaaalam kanako.

For the more years to come. I just keep my fingers crossed, say a prayer, hoping everything will be fine and that I can handle whatever may happen.

God speed to me! =) 

A place to be (Davao City)

GIKAN sa dapit nga giilang “Land of Promise,” a place you can call home.

Nailhan sab sa tawag nga a “Metropolitan City, way lain mao kini ang gipanghambog sa tanang Dabawenyo… Ang siyudad sa DABAW.

 Im proud to be a part of this city. Sa mga nakalabay nga panahon nasaksihan nako ang paglambo sa siyudad nga akong gimahal ug gi-ampingan. Ang dapit nga masulti nakong nahimong dakong kabahin sa akong pagkatawo sulod na sa pipila ka mga katuigan.

Sa mga buot nga moduaw sa among siyudad, welcome kamo nga maka-anhi dinhi. Luyo sa nindot nga klima (wa’y bagyo dinhi ha!) nga inyong masinati dinhi, ang siyudad makonsidera sab nga usa ka dapit nga nindot kapuy-an, tukuran og mga negosyo uban pa.

Ika nga “there’s no place like home!.” Sayod niini ang ubang Dabawenyo nga nanimpalad na karon sa ubang dapit og gihidlaw/gimingaw na sa kaanindot sa dakbayan.

           We may be far behind kun itandi sa mga nakab-ot nga kalambuan sa Metro Manila, Cebu uban pang siyudad apan kami mapasigarbuhon gihapon sa mga naangkon nga pasidungog, kalambuan sa among gimahal nga Davao City.

Matag bulan sa Marso ginasaulug ang kasumaran sa dakbayan. Kun diin colorful, bibo nga Araw ng Davao ang masaksihan sa tanan.

Bag-uhay lamang sab gisaulog ang Kadayawan Festival, ang “festival of all festivals.” Gidagsa kini sa mga turista og nagkadaiyang personalidad nga buot mosaksi sa mabulukon nga programa. 

 Luyo sa mga hulga sa seguridad apan wala kini makapugong sa kadaghanan nga modagsa sa kadalanan aron nga mosaki sa maong aktibidad.

Masaligon sab kita nga pinaagi sa hugot nga pagdumala ni Davao City MAayor Rodrigo Duterte uban ang anak nini si Bise Mayor Inday Sara pabilin nga hapsay, layo sa mga disgrasya, magpuyo nga malinawon ang katawhan dinhi.

As I say Im proud to be a part of this city. Not just a simple city but lies beneath are residents with good heart, a place youll love with, a place you will call home.

Tira, tira dakbayan sa Davao.