Unsa ang ADHD?

 Ang ADHD o Attention Deficit Hyperactivity Disorder maoy usa ka matang sa kondisyon nga kasagaran makita sa mga bata nga naa sa pre-school age hangtud sa early school age kon diin malisdan ang mga nahisgutan nga kontrolon ang ilang gitinguha. Dili sama sa ubang mga bata, maglisud sab ang usa ka bata nga naay ADHD nga itutok ang iyang konsentrasyon sa ubang butang.
Apan dunay higayon nga normal lang ang masinati sa usa ka bata ang nahisgutang sitwasiyon, alang sa usa ka bata nga ADHD, kini makonsidera nga usa ka babag sa iyang pagdako ug paglambo isip usa ka indibidwal.

Mga tilimad-on sa ADHD
Ang nag-unang characteristics sa ADHD mao ang hyperactivity, impulsivity ug inattention.
Dili dali nga ma-diagnose ang usa ka bata nga dunay ADHD tungod kay kadaghanan sab sa mga kabataan nagbaton sa nahisgutang kinaiya. Apan bisan pa man niini, ang pagkalahi lang mao nga naa sa ubos nga level ang ipakita sa mga normal nga bata itandi sa dunay ADHD.

1. HYPERACTIVITY-

Ang usa ka bata nga hyperactive dili mahimutang ug dili mahimong dili gustong molihok sa iyang nahimutangan. Gikan sa pinakasimple nga tumoy sa mga tiil hangtud sa paglibot sa tibuok kuwarto, siguradong molihok ug molihok gyud ang usa ka bata nga hyperactive. Dili sab ni makapugong nga dili mogunit o hilabtan ang usa ka butang nga makita niya.

2. IMPULSIVITY-

Ang mga bata nga dunay sama niining kondisyon mao kadtong mga dali rang molihok nga wala pa maghunahuna sa iyang gibuhat o ang mga nahimong epekto niini. Kadaghanan sa mga batang sama niini ang magsulti o magkomentaryo nga dili maayo o pagpakita sa ilang emosyon nga wala gihunahuna kon nakapasakit sa uban. Kanunay sab nga dili makapaabot o “mainipin” ang usa ka impulsive nga bata hinungdan nga dunay mga higayon nga kuhaon na lang nila ang usa ka butang, sama pananglit sa usa ka dulaan, gikan sa ubang bata tungod kay gusto na nila nga makadula dayon. 

3. INATTENTION -

Dali magbuhat og usa ka butang ang mga bata nga dunay sama nga sintomas sa ADHD. Malisdan silang i-focus ang ilang atensiyon sa usa ka butang sa dugay nga panahon. Kanunay nga magbunga kini sama sa makalimtanon. Kon bored na sila sa ilang gihimo o ginapaminaw, mas dako ang posibilidad nga dili kini motuhop sa ilang hunahuna.

Unsa’y hinungdan sa ADHD?
Wala pay klaro nga pagtuon nga makakompirma kon nganong makabaton og ADHD ang usa ka bata. Duna nay mga eksplinasyon bahin sa social factors nga mahimo nga maoy tinubdan niini ug daghan sab nga pagtuon ang nagtumbok sa neurobiology ug genetics isip maoy hinungdan sa sakit.
Nia ang pipila ka mga theory o gituohan nga magbunga og ADHD sa mga bata:

1. ENVIRONMENTAL AGENTS -

Dunay mga pagtuon nga naghisgut sa posibleng kalambigitan sa pagsigarilyo ug pag-inom og alak sa usa ka mabdos sa posibilidad nga makabaton og ADHD ang iyang gimabdos. 
Usa pa ka environmental agent nga ma-ilambigit sa mas dako nga posibilidad nga makabaton og ADHD ang usa ka bata mao ang sobra nga exposure sa lead ug uban pang toxic materials.

2. BRAIN INJURY -

Kini maoy usa sa mga nag-unang theory nga tinubdan sa ADHD tungod kay dunay pipila ka mga kabataan nga naaksidente ug nakabaton og grabe nga danyos sa ulo o sa utok nga nagpakita sa mga sintomas sa ADHD.

3. ASUKAL UG UBAN PANG MGA ADDITIVES -

Dunay pipila ka mga pagtuon nga naghisgut sab nga posibleng taas ang risgo nga makabaton og ADHD ang mga bata nga hilig sa tam-is tungod kay mas hyperactive sila itandi sa mga bata nga ubos ang exposure sa sweets ug food additives.

4. GENETICS -

Duna say milutaw nga theory bahin sa genetic influence isip usa sa mga posibleng tinubdan sa ADHD. Nagkahulogan nga kon dunay usa sa pamilya nga dunay ADHD, mahimong mapasa kini sa uban pang mga myembro basi sa genetic make-up niini.
Padayon sab ang pagtuon bahin sa kalambigitan sa genetics sa ADHD aron matumbok kon duna gyuy genes nga mas makapataas sa posibilidad sa pagbaton sa nahisgutang kondisyon.

Mga posible nga epekto sa ADHD 
Dili lang ang mismo nga sakit sa ADHD maoy makaapekto sa paglambo sa usa ka bata tungod kay duna say uban pang disorder nga kauban niini nga mahimo sab nga masinati. 

1. Learning Disabilities (LD) -

Tungod sa ADHD, maglisud ang usa ka bata nga ipadayag ang naa sa iyang hunahuna o nabati pinaagi sa pulong. Sa mga bata nga dunay ADHD nga naa sa pre-school, hinay ang ilang pagsabot sa mga simple nga tuno lamang o pulong samtang ang naa sa early school years mamatikdan sab ang pagkahinay sa spelling, reading ug Math.

2. Tourette Syndrome -

Usa ka matang sa neurological disorder kon diin makabaton sa gitawag og mannerism ang bata. Lakip niini ang kanunay nga pagpikit sa mata o di kaha pagngiwi, kanunay nga pagsinghot ug uban pa.

3. Opposition Defiant Disorder (ODD) -

Kadaghanan sa mga nakabaton sa sama niini nga disorder mao ang mga kalalakin-an kon diin dali kining masuko, walay pasensiya ug lisud pasundon sa mando sa mga tigulang.

4. Conduct Disorder (CD) -

Usa ka matang sa anti-social behaviour kon diin mamatikdan ang kanunay nga pagpamakak sa usa ka bata. Usahay kuhaon pa niini ang mga butang nga dili iya. Kanunay sab siyang makakita og away tungod sa pagpangansiyaw ug pagbinuang sa ubang mga bata.

5. Anxiety ug Depression -

Dili mahimutang ug dali rang mahutdan og paglaum nga makaapekto sa iyang performance sa tulunghaan. 

6. Bipolar Disorder -

Usa ka matang sa disorder kon diin mamatikdan ang pagbag-o-bag-o sa mood sa bata gikan sa pagkamalipayon ngadto sa pagka-irritable o di kaha masulob-on. Kasagaran sab nga epekto sa maong disorder ang pagbaton og taas nga level sa energy uban sab sa pagkawala sa gana nga matulog.