1 sa 10 ka Pinoy, hubakon

TUNGOD sa nagpadayong pagsaka sa ihap sa mga Pinoy nga nataptan sa sakit nga asthma kun hubak. Plano karon sa Senado nga iduso ang usa ka balaudnon tumong nga  makabaton ang gobyerno og mga programa kun unsaon sa pagpakgang kini  nga balatian. Mahatagan sab og kasayuran ang katawhan kun unsa kini nga matang sa sakit. Sa pagtuon nga gipaluyuhan sa International Study of Asthma and
Allergies in Childhood (ISAAC), usa sa 10 ka mga Pinoy o 12 porsiyento  sa populasyon ang nakasinati sa hubak o asthma hilabi na mga bata. Sa Senate Resolution No. 3017 nga gipaluyuhan ni Sen. Antonio Trillanes, gibutyag niini nga ang maong pagtuon nagpamatuod lamang nga  luyo sa ‘extensive knowledge’ ug management may kalabutan sa maong  sakit, gikinahanglan sab nga palapdan pa ang kasayuran sa katawhan mahitungod sa ‘chronic illness.’ Angay nga itudlo sa mga pasyente sa ilang pamilya ang tanang kasayuran  mahitungod sa sakit, kun unsa ang mga epektibong lakang aron kini  makontrol. Dugang ni Trillanes, makonsidera nga ‘life-threatening’ o posibleng mabutang sa peligro ang kinabuhi sa usa ka tawo nga dunay hubak kun dili kini mahatagan sa saktong medikasyon.

Himsog, lig-on nga mga kuko

DAGHANG nagsulti nga kun limpyo, nindot ang inyong kamot mao sab kini ang makita diha kaninyo.Apan dili na kinahanglan pa nga mogasto og dako aron kini maangkon.
Ania ang pipila ka giya nga mamahimo ninyo nga sundon:

Brittle nails:
Sa inyong diyeta, i-apil ang skimmed milk, yogurt, cottage cheese, isda, sprouts aron maka-angkon sa dugang protein, calcium sa inyong lawas.

Broad nails:
Suwayi nga magbutang og ‘very narrow strip’ matag kilid. Kini aron taas, nindot nga tan-awon ang kuko.

Long nails:
Pagbutang og frosted nail polish ilawom sa kuko aron maka-angkon og dugang appeal.

Short, stubby nails:
Lighter colored nail polish ang sakto aron tag-as, sleek nga tan-awon ang inyong tudlo/kuko.

Dugang tips:
Dili tanan nahatagan og higayon nga makaangkon sa nindot nga kuko. Apan ang sakto nga pagpili sa kolor sa nail polish, pag-usab sa shape sa inyong kuko, usa ka maayong trick. Sunda kini:

*** Kun itumon ang inyong kolor, natural color ang angay kaninyo: pale pearl-colored nail polish
**** Ang mga strong colors gikinahanglan nga mobagay o mohaum sab sa kolor sa inyong lip ug suot.


 

Mga pagkaon nga maayo sa lawas

DAMGO sa halos tanan nga mapabiling bata ang ilang itsura luyo sa kamatuoran nga nagkataas ang ilang edad.Sa tumong nga maangkon ang kabatan-on sa hitsura, dunay pipila ka mga pamaagi nga moayuda kanimo. Motabang aron mahinay-hinayan ang paspas nga pagkatiguwang sa hitsura.
Usa sa mga pamaagi mao ang pagpili sa matang sa pagkaon, mga lamian, puno sa sustansiya.

Chocolate.
    Sumala pa nga pinaagi sa pagkaon niini malikay ka sa sakit sa kasing-kasing. Kini tungod abunda ang uwahi sa flavanols nga motabang aron ma-preserba ang function sa blood vessels. Kun maintained ang blood vessels, mas ubos ang risgo sa high blood pressure, type 2 diabetes, kidney disease.

Blueberries.
    Subay sa pagtuon nga gihimo, ang compounds nga anaa diha sa blueberries (og uban pang berries), mopa-ubos sa tsansa sa inflammation ug oxidative damage, nga gilambigit sa age-related deficits sa memorya ug motor function.

Isda.
Nag-una kini nga tinubdan sa omega-3 fats, makalikay sa ka buildup sa cholesterol sa arteries og proteksyon sab sa abnormal heart rhythms.

Mani.
Abunda kini sa unsaturated fats, vitamins, minerals uban pang phytochemicals, lakip na antioxidants.

Bino.
Kun sakto ang gina-inom, makatabang kini aron ma-protektahan kita kontra heart disease, diabetes ug age-related memory loss. Bisan unsa nga klase sa alcoholic drinks ang mamahimo apan mas gi-focus sa pagtuon ang red wine. Duna kini’y resveratrol, usa ka compound nga mohatag og ayuda. Subay sab sa pagtuki ang bino alibyo sa pag-activate sa genes nga mopahinay sa cellular aging.

Olive Oil.
Duna kini’y monounsaturated fats nga responsable alang sa low rates sa heart disease ug cancer. Duna sab kini’y polyphenols, powerful antioxidants nga motabang kontra age-related diseases.
Aduna kini’y age-defying power. Abunda sab sa calcium, nga maayo kontra osteoporosis, duna say good bacteria nga mopabilin sa maayong kondisyon, insidente sa age-related intestinal illness.

 

Nagkadaiyang klase sa birth control methods

Unsa ang birth control?

Ang birth control usa ka pamaagi nga gigamit aron mapugngan nga ang babaye magsabak o mabuntis. Laing ngalan sa birth control mao ang contraception (kon-truh-SEP-shun).
Kun kamo makighilawas nga wala migamit og birth control, may tsansa nga kamo mabuntis.
Tinuod kini bisan pa man og anaa kana sa stage nga wala pa maabti sa inyong binulan nga period o hapit kana sab mag-menopause.
Matag tuig, 85 sa 100 ka mga babaye nga wala migamit og birth control makaangkon sa wala gi-plano nga pagsabak.
Ang pinaka-segurado nga pamaagi aron di mabuntis mao nga di makighilawas.
Apan ang pagpangita og maayo nga pamaagi sa birth control makatabang aron malikayan ang wala sa planong pagbuntis.

Unsa ang mga klase sa birth control?
Dunay nagkadiyang klase sa birth control. Matag usa niini dunay kaayuhan og depekto. Mao nga gikinahanglan nga masayod ka sa saktong pamaagi nga angay kanimo.

a. Hormonal methods:
Kini gilangkuban sa birth control pills, shots (Depo-Provera), skin patch, implant, vaginal ring. Ang Mirena IUD, nga may levonorgestrel, gikonsidera sab nga hormonal method sa birth control.
Ang birth control nga naggamit og hormones maayo og epektibo aron malikayan ang pagsabak.

b. Intrauterine devices (IUDs):
Mao kini ang isulod diha sa inyong uterus. Maayo ang IUD’s sud sa 5 ngadto 10 ka tuig. Ang Mirena IUD dunay hormone nga moayuda hilabi na og kusog ang binulan nga regla ug panakit sa pus-on.

c. Barrier methods:
Naglangkub sa condoms, diaphragms, ug sponges. Sa kinatibuk-an dili kini makapugong nga ang babaye magsabak di susama sa IUD o hormonal methods.
Ang barrier methods gamiton matag higayon nga kamo makighilawas.

d. Natural family planning (gitawag sab nga fertility awareness):
Epektibo kini kun ‘careful’ sab ang inyong partner.
Angay nga subayon ninyo pag-ayo ang inyong rekord hilabi na ang pagsuta kun ikaw fertile ba o dili.

e. Permanent birth control (sterilization):
Mohatag og ‘lasting protection’ aron di magsabak.
Ang lalaki mamahimo nga mopailawom sa vasectomy, o ang babaye mamahimo sab nga ipatali ang iyang tubes o gitawag nga tubal ligation.
Apan, maayo lang kini kun tumong gyud nimo nga dili na dungagan ang ihap sa inyong anak.

f. Emergency contraception:
Backup method aron malikayan ang pagbuntis hilabi na og wala kamo makagamit og birth control o condom.

Unsaon sa pagpili?
Ang pinakamaayo nga pamaagi sa birth control mao kadtong mo-protektar kanimo matag higayon nga ikaw makighilawas.
Og tungod sa kadaghang klase sa birth control, mag-depende na kanimo kun unsa ang imong gamiton.
Sa pagsuta, sunda kini:

a. How well it works.
Huna-hunaa kun unsa ka-importnate kanimo nga di una magsabak. Unya lantawa kun unsa ang maayong pamaagi alang nimo.

b. How much effort it takes.
Sama na lamang sa birth control pills dili kini maayo kanimo hilabi na og sagad ka nga makalimot sa pag-inom niini.
Kun dili ka sigurado, undangi og gamit na lamang sa barrier method sa higayon nga kamo makig-kontak.

c. Kantidad sa pamaagi nga gamiton:
Sama na lamang sa condoms, barato kini usahay sab libre pa sa ubang klinika. Apan ang angay nimong ikonsidera mao ang ka-epektibo sa pamaagi nga imong gamiton. Bisan pa man og barato, mahal kini, pinaka-maayo nga ikonsidera nga ang lakang nga imong gigamit haum sa imoha.

Health issues nga angay ikonsidera:
Dunay pipila ka mga birth control methods nga di luwas alang kanimo, magdepende sa kahimtang sa imong panglawas.
Aron masiguro nga sakto ang lakang nga gamiton, ang doktor mopakisayod kanimo kalabot sa:

*** Pagpanigarilyo
*** Posible nga ikaw nagsabak
*** Nagapasuso
*** Dunay seryosong suliran sa panglawas, sama na lamang sa heart disease, high blood pressure, migraine, sakit sa ulo, diabetes.
*** Dunay ‘blood clots’ sa bagtak (deep vein thrombosis) o sa baga (pulmonary embolism), o may kabanay nga may ‘blood clots’ sa tiil o baga.
*** Nakasinati sa breast cancer.
*** Dunay sexually transmitted disease.

Unsaon kini sa pag-angkon:
Mapalit nimo ang:
Condoms, sponges, ug spermicides sa botika bisan og way prescription o reseta.
Ang Plan B emergency birth control makita sab sa mga botika bisan og way reseta apan gikinahanglan nimo og kamatuoran nga ikapakita nga ikaw 18 anyos na.

Gikinahanglan sab nga makigkita ka’g doktor o health professional aron:

*** Mokuha og reseta sa birth control pills uban pang pamaagi nga naggamit og hormones.
*** Dunay IUD nga gi-insert. (msn.com)

Pagduwa, gikina- hanglan sa bata

DILI tanang mga bata makaduwa sa mga kalingawan nga haum sa ilang edad.Dunay daghang rason kun nganong dunay mga kabataan nga di makaduwa bisan kadali lang.
Posible nga masulti ninyo usik-usik lang kini sa panahon ug oras mao nga ginahatagan sila og gimbuhaton nga usahay dili pa haum sa ilang edad.
Ang pagduwa sa bata dili lang gikinahanglan apan importante kini kanila.
Matag bata gikinahanglan nga makaduwa aron makatuon, ma-develop sila.
Subay sa pagtuon ang pagduwa sa bata mao ang ilang lengguwahe.
Ang mga bata, partikularmente ang mga bata pa makakat-on sab sa pagresolbar sa ilang psychological conflict.
Mao kini ang ilang pamaagi aron makadiskubre, maka-angkon og dugang kasayuran, impormasyon nga makatabang kanila og makita nila kini sa ilang pagdula-dula.
Sa pagduwa mahibaw-an sa bata ang ilang kapasidad ug limitasyon, social rules ug kalahian sa  pantasya ug reyalidad.
Maaanad sila nga gamiton ang ilang abilidad, tarungon kini aron malutsan ang bisan unsa nga sitwasyon.
Sa pagduwa mahibaw-an sa bata ang ilang lengwahe pinaagi sa ilang nasinati, subay sab sa ilang nasabtan gikan sa ilang mga higala, hamtong nga nakaila kanila.
Sakto ang panultihon nga: “Minsan lang silang maging bata.”
Karon nga nasayod kana sa benepisyo sa pagduwa ayaw kini ihikaw sa inyong mga anak.
Hatagi sila og higayon nga maglingaw-lingaw nga makatuon, makihalubilo sa ubang tawo.

 
 

Anti-cancer diet

NASAYOD ka ba nga bisan og wa’y sakit nga kanser diha sa inyong pamilya, mamahimo ka sab nga makakuha niini?Apan, wala kay angay nga kabalak-an tungod makahimo ka man og mga pamaagi aron pakigbatukan ang maong balatian.
Ang healthy diet makatabang aron makontra ang bisan unsa nga cancer-prone genes nga anaa sa inyong lawas.
“Nutrition has a bigger influence on cancer than inherited genes, which means you could significantly reduce your odds of the disease through diet alone,” pag-isplikar ni Joel Fuhrman, M.D., author sa Eat for Health.
Apil sa ‘healthy diet’ ang pagkaon nga puno sa prutas, gulay nga maka-ayuda kanimo aron mahilayo ka sa mga balatian.
Ania ang pipila ka mga sugyot sa eksperto nga angay nimong kaunon aron malikay sa cancer:

1. Dugangi og whole grains ang inyong diyeta
Luyo sa ‘freshly baked whole-grain bread,’ mamahimo sab nga mokaon og oatmeal nga dunay cinnamon sa buntag, brown rice ug manok, gulay alang sa panihapon.
Og tungod ang whole grains taas sa fiber, dili gilayon ka gutumon.

2. Kaon og halang kun ’spices’
Sa India kun diin daghang tawo ang migamit sa ‘cancer-fighting seasonings’ sa ilang pagluto sama sa cumin, luy-a, ahos ug turmeric, lima ka beses nga ubos ang tsansa nga maka-angkon sa breast cancer itandi sa nasud Estados Unidos.
Idugang ang Indian seasonings sa brown rice o gulay nga di madungagan ang inyong calories.

3. Kaon og tsokalate
Nadiskubrehan sa pagtuon nga ang compound sa dark chocolate ayuda sa paspas kaayo nga pagdaghan sa cancer cells sama na lamang sa colorectal cancer.
“The compound requires the activity of an enzyme called kinase, which causes cancerous cells to die but leaves normal cells alone,” ni Richard Pestell, M.D., direktor sa Kimmel Cancer Center sa Thomas Jefferson University sa Philadelphia.
Sumala pa nga mas ‘dark’ nga kolor sa tsokolate mas daghan og benepisyo nga mahatag.

Cervical Cancer

ANG Cervical Cancer ikaduha sa pinaka-komon nga malignancy (tumor) sa tibuok kalibutan.
Ikaduha kini sa breast cancer; ang duha ka mga balatian pulos makamatay.
Sa matag upat ka mga survivors sa kanser, duha o tulo lamang kanila ang survivors sa cervical cancer.
Subay sa kinatibuk-ang datus ang usa ka babaye mamatay tungod sa cervical cancer kada duha ka minuto.
Sa Estados Unidos pa lamang mokabat na sa 4,000 ang namatay sa maong kaso niadtong tuig 2007.
Katunga sa ihap sa tibuok kalibutan nga may cervical cancer anaa sa Asya, og gibana-banaan nga 266,000 ang bag-ong kaso makita kada tuig sa nasud Pilipinas.
Subay sa datos sa Philippine Cancer Facts and Statistics, 7,277 ka mga bag-ong kaso sa cervical cancer ang matala matag tuig, nga miresulta sa 3,807 ka mga tawo nga mamatay kada tuig.
Kini nga klase sa kanser ikaduha sa nag-unang kaso sa pagkamatay sa mga Pinay, og 52 porsyento sa mga Filipina ang nasuta nga may cervical cancer og makutluan sa iyang kinabuhi sud sa lima ka tuig.
Ang cervical cancer resulta sa human papilloma virus o HPV, nga usa ka hinungdan sa sexually transmitted infection sa tibuok kalibutan.
Gibana-banaan sa World Health Organization (WHO) nga 630 ka milyon ka mga tawo sa tibuok kapupud-an dunay HPV.
Sumala pa nga sobra 100 ang klase sa HPV.
Kadaghanan niini dili delikado.
Sa tanang klase sa HPV, 30 dinhi ang transmitted sexually og nahimong hinungdan sa genital warts,  nga ilado sab sa ring condylomata acuminata o venereal warts.
Mamahimo nga mataptan sa HPV ang babae sa taas nga panahon apan way ipakita nga senyales.
Daghang babaye nga may cervical cancer ang naglisod apan wala silay nakita nga sintomas sa maong balatian.
Tungod kay ang cancer cells sa cervix moabot pa og tuig sa dili pa kini mag-develop pag-ayo.
Ang mga babaye nga makighilawas human sa unang regla og daghan sab og partners, manigarilyo, o exposed sa secondary smoke, dunay lima ka anak o sobra pa, huyang ang resistensya sa lawas posible nga mataptan sa cervical cancer.
Sa kasamtangan walay solusyon alang sa cervical cancer.
Mao nga gikinahanglan ang paglikay, proteksyon sa maong matang sa balatian.
Ang mga babaye gi-awhag nga ipabiling himsog ang ilang lawas.
Usa sa pinaka- epektibo nga pamaagi mao ang paggamit og condom.
Epektibo ang condom aron malikayan ang pagbalhin sa sperm ug body fluids sa duha ka tawo nga nag-contact.
Malikayan sab niini nga mataptan ka sa STI lakip na HIV/AIDS.

Sintomas sa sakit sa kasing-kasing

 KUN makamatikod kana og panakit sa imong dughan, dili na mawala og kalit na lang nga maglisod ka sa pagginhawa, panahon na kini nga motawag ka’g hinabang.
Kini nga sintomas posible nga timailhan sa atake sa kasing-kasing o ang gikahadlukan nga cardiac arrest.
Og ang paghulat pa aron nga sutaon ang sintomas posible nga mohatag og kaalot sa imong kinabuhi. 
“The unfortunate fact is that we have become very good at treating heart disease once you have reached medical care. But, the majority of people who die, die before they reach medical care,” ni Dr. Joon Sup Lee, clinical director sa Cardiovascular Institute sa University of Pittsburgh Medical Center.
Sa Estados Unidos, gibana-banaan nga 330,000 ka mga Amerikano ang mamatay matag tuig tungod sa suliran og sakit sa kasing-kasing sa dili pa sila madala sa balay tambalanan, sigun sa American Heart Association.
Sa cardiac arrest, ang kasing-kasing aktuwal nga mo-undang sa pagpitik, sagad kini mahitabo human ang paspas nga pagpitik niini o irregular heartbeats.
Sa heart attack, ang pag-agi sa dugo mabara pag-agi niya sa kasing-aksing. Ginaguba ang muscle sa kasing-kasing apan kini padayon nga mopitik.
Ang cardiac arrest sagad dala sa heart disease o heart attack apan mamahimo sab nga resulta kini sa electrocution, pagkalunod, respiratory failure ug pagkatuk-an o choking.
Usahay sab walay makita nga hinungdan ang cardiac arrest.

Mga sintomas sa sakit sa kasing-kasing
Lakip sa mga sintomas mao ang mosunod:

*** Pagpanakit o murag nabug-atan ang imong dughan, naghuot kini
*** Lisod nga pagginhawa
*** Sobra kakapoy
*** Panakit nga mokanaug diha sa wala nga kamot (bukton)
*** Pagpanakit sa imong panga o liog
*** Pagpanakit sa itaas nga bahin sa tiyan o paminaw nimo wala ka matunawi
*** Pagkalipong, pagsuka-suka
*** Ginagmay, bugnaw nga singot
*** Pagkalipong o panakit sa ulo, mawad-an sa panimuot
 
“If any of these symptoms are new to you, you should go get it checked out,” sugyot ni Dr. Nieca Goldberg, director sa New York University Langone Medical Center’s Women’s Heart Program sa New York City.
Dugang ni Goldberg, daghang tawo hilabi na mga kababainhan ang maghuwat pa sa grabeng sintomas, mo-grabe ang ilang paminaw og diha na mangayo og tabang medikal.
Sa rason nga dili sila buot nga kataw-an o usikan ang oras sa mga doktor.
“Don’t worry about what others will think just go,” sugyot ni Goldberg.
Mi-uyon sab si  Lee sa pahayag ni Goldberg.
“If you’re having symptoms, and they persist for more than a few minutes, seek medical care. If you wait, you may never make it to the hospital,” sigun niya.
Sumala pa nga kun tan-awon nimo ang usa ka tawo nga kalit lang mamatay, kasagaran kanila nakabati og sintomas apan gibale-wala lang nila kini. 
“If you look at people who died suddenly, they often had symptoms but ignored them,” ni Lee.
Sa pinaka-uwahi nga pagtuon sa journal Circulation, gisuta nila ang nahitabo kun nganong dunay cardiac arrests. Nakita nila nga kasagaran sa mga pasyente mopakita og sintomas sa dili pa sila atakehon.
Og anaa sa two-thirds sa mga cardiac arrests kasagaran dunay nakasaksi. Samtang 25 percent sa mga tawong na-cardiac arrest nakita sa ubang tawo, nakasinati sa paghuot sa ilang dughan, 17 percent sab kanila naglisod sa pagginhawa.
Sigun sa mga eksperto, ang survival rate sa mga tawong gipailawom sa pagtuon nga nahatagan og CPR anaa sa 23 porsiyento, itandi sa 4 porsiyento lang sa mga tawong wala mahatagi sa CPR.
Ang mga tawong nag-cardiac arrest sa usa ka pampublikong lugar mas dako ang tsansa nga mahatagan og CPR keysa mga tawo nga moundang og pitik ang ilang kasing-kasing hilabi na og nag-inusara sila sa ilang panimalay.
“What this study suggests is that most people do have a warning, many of them had more than one hour, which is more than enough time for EMS to get there. Most people who die suddenly, die of an irregular rhythm,” ni Lee.
“And that’s the type of problem that defibrillators were designed to correct,” dugang pahayag nila.
Og ang ‘bottom line’ niini kun nakamatikod kana og dili maayo nga paminaw sa imong dughan, ayaw na paglangan, diretso na og  adto sa balay tambalanan.
“The bottom line is don’t wait. There’s a fear that you’ll feel stupid if you go to the hospital, and you’re OK. But, if you want to be 100 percent sure, you’re risking your life,” pahimangno ni Lee.                                                      

Ang Cranberry

KINI mohatag og nag-unang impormasyon kalabot sa cranberry. Sa iyang common names, gamit, potensiyal nga side effects. Ang cranberries mao ang prutas sa usa ka native plant sa North America.
Mga pula kini nga berries nga ginagamit sa pagkaon, lakip na herbal products.
Ang common names niini mao ang cranberry, American cranberry, ug bog cranberry. Kini sab may Latin Name nga Vaccinium macrocarpon

Unsa ang gamit niini:
Bisan sa unang panahon pa, ang prutas sa cranberry lakip na mga dahon niini ginagamit sa nagkadaiyang suliran sama sa samad, urinary disorders, diarrhea, diabetes, panakit sa tiyan, lakip na sakit sa atay.
Bag-uhay lamang ang mga produktong ginama gikan sa cranberry gigamit na sab aron nga alibyuhan, tambalan ang urinary tract infections o Helicobacter pylori infections nga moresulta sa stomach ulcers, pugngan sab ang dental plaque. Ang Cranberry sumala pa dunay antioxidant ug anticancer activity.

Unsaon kini sa paggamit:
Ang berries kun prutas niini ginagamit aron maghimo og mga ilimnon, uban pang matang sa food products, dietary supplements nga gikuha gikan sa duga, tsaa, kapsula o tabletas.
Subay sa pipila ka mga pagtuon, ang mga produkto nga may cranberry gi-testingan subay sa abilidad niini nga pugngan ang urinary tract infections.
Ang mga cranberry products wala pa usab nahatagan og test kun kini ba mohatag og alibyo sa urinary tract infection.
Subay sa research nga dunay components nga makita sa cranberry nga makapugong sa bacteria sama sa E. coli, gikan sa pagtapot diha sa urinary tract nga moresulta sa impeksiyon.
Ang NCCAM, National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, ug National Institute for Dental and Craniofacial Research mipundo og pagtuon aron masuta kun ang cranberry mamahimo ba nga makapugong sa:

*** urinary tract infection
*** mopugong nga mag-form ang dental plaque

Side Effects and Cautions

Ang pagkaon sa mga cranberry products diha sa mga pagkaon nakita nga luwas apan ang sobra nga pag-inom sa juice  niini posible nga moresulta sa gastrointestinal upset o diarrhoea.
Ang mga tawo nga nagtuong duna sila urinary tract infection angay nga makigkita og doktor alang sa sakto nga diagnosis, pagtambal. Ang mga produktong cranberry di angay nga gamiton sa pagtambal sa impeksiyon.
Importante usab nga pahibaw-on ang inyong health care providers sa bisan unsa nga herb o dietary supplement  nga inyong ginagamit, lakip na dinhi ang cranberry. Kini makatabang aron masiguro nga luwas ang imong panglawas.

Unsa ang Asian Ginseng

 ANG Asian ginseng, native sa Tsina ug Korea og gigamit na  sa dugay nga panahon.
Ang Asian ginseng  usa sa mga klase sa tinuod o puro nga ginseng ang usa niini mao ang American ginseng, Panax quinquefolius.
Ang herb nga gitawag og Siberian ginseng o eleuthero (Eleutherococcus senticosus) dili tinuod nga ginseng.
Komon nga pangalan sa Asian ginseng, mao ang ginseng, Chinese ginseng, Korean ginseng, ug Asiatic ginseng.
Kini sab may Latin Name nga Panax ginseng.

Unsa ang gamit niini:
Nagkadaiyang tambal, mga testimonya nagsulti sa kaayuhan nga mahatag sa Asian ginseng.
Sumala pa nga kini nga matang sa herbal mosuporta sa kinatibuk-ang kaayuhan sa panglawas, palambuon ang imong immune system.
Ang tradisyunal, moderno nga paggamit sa ginseng naglangkub sa:

*** ginapalambo niini ang panglawas sa usa ka tawo nga kasamtangang naga-recover gikan sa usa ka balatian
*** ginapalambo niini ang ’sense of well-being’ sa usa ka tawo, stamina, motabang nga mapalig-on ang mental ug pisikal nga performance
*** ayuda sa erectile dysfunction, hepatitis C, ug mga sintomas nga may kalabutan sa menopause
*** ginapa-ubos ang blood glucose, gina-kontrol ang blood pressure

Unsaon kini sa paggamit:
Ang ugat sa Asian ginseng dunay aktibong chemical components  nga gitawag og ginsenosides (o panaxosides) nga sumala pa maoy responsable sa herb’s medicinal properties.
Ang uga nga ugat ginahimo nga tabletas o kapsula, tsaa lakip na cream o bisan unsa nga gamit.
Subay sa mga pagtuon ang Asian ginseng mopa-ubos sa blood glucose. Ubang pagtuon sab nagkanayon nga makahatag kini og kaayuhan diha sa immune system.
Sa kasamtangan dili pa gyud igo ang mga pagtuon nga nahimo aron pamatud-an ang ka-epektibo niini.
Pipila sa mga pagtuon nga gihimo gibase ra usab sa testing diha sa mga hayop.

Side Effects and Cautions
*** Komon nga side effects niini mao ang panakit sa ulo, lakip na gastrointestinal problems.
*** ang Ginseng moresulta sab sa allergic reactions.
*** dunay say report kalabot breast tenderness, menstrual irregularities, taas nga blood pressure inubanan sa pag-inom og mga ginseng products, apan kini nga mga produkto sumala pa wala napailawom sa pagtuon, dugang pakisusi.
*** mopa-ubos sab kini sa blood sugar; makita kini nga epekto diha sa mga tawong may diabetes.
Angay sab masayran hilabi na ngadto sa mga tawo nga miinom og ginseng og kasamtangan sab nga ubos sa medikasyon tungod sa ilang diabetes.
Mas maayo nga nasayod ang inyong doktor sa mga tambal nga inyong giinom  aron nga masuta niya kun kini ba maka-ayo o makadaut kanimo.

Suwayi ang mediterranean diet

 [] Sumala pa maayo kini nga diyeta aron malikay sa sakit.

GIBUTYAG sa mga Italian researcher nga ang istrikto nga pagsunod sa Mediterranean diet nga abunda sa prutas ug gulay dunay mahatag nga proteksiyon kontra kanser, sakit sa kasing-kasing uban pang major chronic illnesses.
Subay sa pagtuon gikan Italya, ang mga tawong misunod sa  diyeta ang 9 porsiyento ang pag-ubos sa tsansa nga sila mamatay tungod sa sakit sa kasing-kasing, 13 percent nga mas ubos nga sila maka-angkon sa Parkinson’s ug Alzheimer’s disease ug 6 percent mas ubos sa kanser itandi ngadto sa wala misunod niini.
“These results seem to be clinically relevant for public health, particularly for encouraging a Mediterranean-like dietary pattern for primary prevention of major chronic diseases,” pung ni Francesco Sofi, clinical nutrition researcher og mga kakaubanan niini sa University of Florence.
Ang tradisyunal nga Mediterranean diet  puno sa gulay, isda, healthy fats sama sa olive oil, gamay lang nga red meat, dairy products ug alkohol.
Gitun-an ni Sofi og sa tim niini ang 12 ka mga international studies nga gilangkuban sa mokabat 1.5 mil-yon ka tawo nga ang ‘eating habits,’ panglawas gitutukan sud sa 3 ngadto 18-ka tuig.
Ang mga researcher naka-develop og ‘adherence’ score sa rate kun gi-unsa pagsunod sa tawo ang Mediterranean diet.
Usa ka lakang sa mga doktor nga makatabang aron mapanindot ang ilang panglawas, awhagon kini nga mokaon og sakto. 
“The adherence score…could be an effective preventative tool for reducing the risk of mortality and morbidity in the general population,” sigun sa grupo.

Ang Breast Pain

ANG breast pain kun mastalgia sagad nga mo-apekto sa kadaghanang kababainhan.
Sumala pa nga daghang babaye ang mahadlok hilabi na og paminaw nila misakit ang ilang suso sa kahadlok nga posibleng sila dunay breast cancer, apan sulti sa mga eksperto nga ang breast pain dili perme nga sintomas sa breast cancer.

Klase sa breast pain:

Cyclical breast pain
 Kun diin ang sakit grabe sa dili pa ang menstruation period. Ang Cyclical breast pain mawala ra usab kun magsugod na ang regla.

Non-cyclical breast pain
 Kini nga panakit sa suso wala gilambigit sa menstruation. Mas komon kini sa mga babaye nga 40 anyos pataas.

Cyclical breast pain
Sintomas:
- ang sakit sagad diha sa duha ka suso
- mas grabe ang sakit diha sa ibabaw, gawas nga bahin sa suso
- sakit kini 3 ngadto 7 ka adlaw sa dili ka pa reglahun
- mawala ra usab pag-abot sa menstruation

Ang natural nga hormonal changes maoy hinungdan nga ang breast tissue mamahimong over-sensitive, nga moresulta sa panakit sa suso. Dili pa usab matino kun unsa gyud ang tukmang hinungdan sa cyclical breast pain.

Pag-alibyo sa sakit:
- reassurance
- supportive bra
- simple analgesia
- prescription medications (eg. danazol, bromocriptine)
- Vitamin E
- Vitamin B6
- Evening primrose oil
- kunhuri ang caffeine, red wine, chocolate intake

Kun kamo nakasinati sa pag-grabe sa mga sintomas samtang nag-inom sa contraceptive pill (OCP) o hormone replacement therapy (HRT), mas maayo nga makig-alayon sa inyong doktor aron mahatagan kamo og alternatibong brand sa tambal.

Non-cyclical breast pain
Sintomas:
- ang panakit mamahimo nga diha sa usa ka suso o sa duha
- usahay modugay, mawala ra sab
- dili mawala pag-abot sa menstruation

Ang tinubdan sa non-cyclical breast pain posible nga ang suso ra sab mismo o sa bisan unsa nga kondisyon nga dili direkta sama na lamang sa musculoskeletal inflammation.

Pag-alibyo sa sakit:
- mawala ra sab kini paglabay sa pipila ka bulan
- anti-inflammatory drugs (eg. ibuprofen)

Kun ikaw bag-uhay lamang nga nanganak og nakasinati sa pula, naghubag, gahi, sakit nga suso posible nga kini mastitis og mamahimo nga matambalan sa antibiotics.

Breast pain ug breast cancer

Ang breast pain dili tipikal nga sintomas sa breast cancer.
Bisan pa man og ang breast pain gi-ubanan sa breast lump, ang hinungdan niini makonsidera nga benign og dili malignant o non-cancerous.
Apan kun makamatikod kag bukol sa imong suso, inubanan pa kini sa panakit mas maayo nga mokunsulta sa doktor.

Pakigkita sa doktor kun ikaw nakasinati sa mosunod:

- breast lump
- bukol diha sa may ilok
- abnormal nipple discharge
- pagkambyo sa panit palibot sa suso o nipple (eg. dimpled, scaly, o “orange peel” appearance)
- pag-kambyo sa itsura sa nipple (eg. pulled in nipple, enlargement)
- lahi nga sensation diha sa suso, (eg. itching)

Unsa ang ADHD?

 Ang ADHD o Attention Deficit Hyperactivity Disorder maoy usa ka matang sa kondisyon nga kasagaran makita sa mga bata nga naa sa pre-school age hangtud sa early school age kon diin malisdan ang mga nahisgutan nga kontrolon ang ilang gitinguha. Dili sama sa ubang mga bata, maglisud sab ang usa ka bata nga naay ADHD nga itutok ang iyang konsentrasyon sa ubang butang.
Apan dunay higayon nga normal lang ang masinati sa usa ka bata ang nahisgutang sitwasiyon, alang sa usa ka bata nga ADHD, kini makonsidera nga usa ka babag sa iyang pagdako ug paglambo isip usa ka indibidwal.

Mga tilimad-on sa ADHD
Ang nag-unang characteristics sa ADHD mao ang hyperactivity, impulsivity ug inattention.
Dili dali nga ma-diagnose ang usa ka bata nga dunay ADHD tungod kay kadaghanan sab sa mga kabataan nagbaton sa nahisgutang kinaiya. Apan bisan pa man niini, ang pagkalahi lang mao nga naa sa ubos nga level ang ipakita sa mga normal nga bata itandi sa dunay ADHD.

1. HYPERACTIVITY-

Ang usa ka bata nga hyperactive dili mahimutang ug dili mahimong dili gustong molihok sa iyang nahimutangan. Gikan sa pinakasimple nga tumoy sa mga tiil hangtud sa paglibot sa tibuok kuwarto, siguradong molihok ug molihok gyud ang usa ka bata nga hyperactive. Dili sab ni makapugong nga dili mogunit o hilabtan ang usa ka butang nga makita niya.

2. IMPULSIVITY-

Ang mga bata nga dunay sama niining kondisyon mao kadtong mga dali rang molihok nga wala pa maghunahuna sa iyang gibuhat o ang mga nahimong epekto niini. Kadaghanan sa mga batang sama niini ang magsulti o magkomentaryo nga dili maayo o pagpakita sa ilang emosyon nga wala gihunahuna kon nakapasakit sa uban. Kanunay sab nga dili makapaabot o “mainipin” ang usa ka impulsive nga bata hinungdan nga dunay mga higayon nga kuhaon na lang nila ang usa ka butang, sama pananglit sa usa ka dulaan, gikan sa ubang bata tungod kay gusto na nila nga makadula dayon. 

3. INATTENTION -

Dali magbuhat og usa ka butang ang mga bata nga dunay sama nga sintomas sa ADHD. Malisdan silang i-focus ang ilang atensiyon sa usa ka butang sa dugay nga panahon. Kanunay nga magbunga kini sama sa makalimtanon. Kon bored na sila sa ilang gihimo o ginapaminaw, mas dako ang posibilidad nga dili kini motuhop sa ilang hunahuna.

Unsa’y hinungdan sa ADHD?
Wala pay klaro nga pagtuon nga makakompirma kon nganong makabaton og ADHD ang usa ka bata. Duna nay mga eksplinasyon bahin sa social factors nga mahimo nga maoy tinubdan niini ug daghan sab nga pagtuon ang nagtumbok sa neurobiology ug genetics isip maoy hinungdan sa sakit.
Nia ang pipila ka mga theory o gituohan nga magbunga og ADHD sa mga bata:

1. ENVIRONMENTAL AGENTS -

Dunay mga pagtuon nga naghisgut sa posibleng kalambigitan sa pagsigarilyo ug pag-inom og alak sa usa ka mabdos sa posibilidad nga makabaton og ADHD ang iyang gimabdos. 
Usa pa ka environmental agent nga ma-ilambigit sa mas dako nga posibilidad nga makabaton og ADHD ang usa ka bata mao ang sobra nga exposure sa lead ug uban pang toxic materials.

2. BRAIN INJURY -

Kini maoy usa sa mga nag-unang theory nga tinubdan sa ADHD tungod kay dunay pipila ka mga kabataan nga naaksidente ug nakabaton og grabe nga danyos sa ulo o sa utok nga nagpakita sa mga sintomas sa ADHD.

3. ASUKAL UG UBAN PANG MGA ADDITIVES -

Dunay pipila ka mga pagtuon nga naghisgut sab nga posibleng taas ang risgo nga makabaton og ADHD ang mga bata nga hilig sa tam-is tungod kay mas hyperactive sila itandi sa mga bata nga ubos ang exposure sa sweets ug food additives.

4. GENETICS -

Duna say milutaw nga theory bahin sa genetic influence isip usa sa mga posibleng tinubdan sa ADHD. Nagkahulogan nga kon dunay usa sa pamilya nga dunay ADHD, mahimong mapasa kini sa uban pang mga myembro basi sa genetic make-up niini.
Padayon sab ang pagtuon bahin sa kalambigitan sa genetics sa ADHD aron matumbok kon duna gyuy genes nga mas makapataas sa posibilidad sa pagbaton sa nahisgutang kondisyon.

Mga posible nga epekto sa ADHD 
Dili lang ang mismo nga sakit sa ADHD maoy makaapekto sa paglambo sa usa ka bata tungod kay duna say uban pang disorder nga kauban niini nga mahimo sab nga masinati. 

1. Learning Disabilities (LD) -

Tungod sa ADHD, maglisud ang usa ka bata nga ipadayag ang naa sa iyang hunahuna o nabati pinaagi sa pulong. Sa mga bata nga dunay ADHD nga naa sa pre-school, hinay ang ilang pagsabot sa mga simple nga tuno lamang o pulong samtang ang naa sa early school years mamatikdan sab ang pagkahinay sa spelling, reading ug Math.

2. Tourette Syndrome -

Usa ka matang sa neurological disorder kon diin makabaton sa gitawag og mannerism ang bata. Lakip niini ang kanunay nga pagpikit sa mata o di kaha pagngiwi, kanunay nga pagsinghot ug uban pa.

3. Opposition Defiant Disorder (ODD) -

Kadaghanan sa mga nakabaton sa sama niini nga disorder mao ang mga kalalakin-an kon diin dali kining masuko, walay pasensiya ug lisud pasundon sa mando sa mga tigulang.

4. Conduct Disorder (CD) -

Usa ka matang sa anti-social behaviour kon diin mamatikdan ang kanunay nga pagpamakak sa usa ka bata. Usahay kuhaon pa niini ang mga butang nga dili iya. Kanunay sab siyang makakita og away tungod sa pagpangansiyaw ug pagbinuang sa ubang mga bata.

5. Anxiety ug Depression -

Dili mahimutang ug dali rang mahutdan og paglaum nga makaapekto sa iyang performance sa tulunghaan. 

6. Bipolar Disorder -

Usa ka matang sa disorder kon diin mamatikdan ang pagbag-o-bag-o sa mood sa bata gikan sa pagkamalipayon ngadto sa pagka-irritable o di kaha masulob-on. Kasagaran sab nga epekto sa maong disorder ang pagbaton og taas nga level sa energy uban sab sa pagkawala sa gana nga matulog.

Ang sakto nga pagkatulog

Daghang mga Pilipino nag-atubang og nagkadaiyang mga problema kabahin sa mga nag-unang panginahanglan sa lawas - ang pagkatulog. Dunay uban naglisud sa pagtulog, gamay ra ang tulog o kaha dili gyud makatulog. Tungod niini, dako ang nahimong epekto sa kinabuhi sa mga tawo nga nakasinati og sleep disorder, ilabi na sa ilang pagpakiglambigit sa ubang mga tawo ug sa ilang mga trabaho ug inadlaw-adlaw nga gimbuhaton.
Nia ang pipila ka mga kasagaran nga sleep disorder, kon diin ang pipila, nagkinahanglan gyud og pagtutok sa usa ka propesyonal tungod kay dunay posibilidad nga bunga kini sa mas seryuso nga balatian. 

1. SLEEP APNEA - kini ang usa ka seryusong breathing disorder nga mahimong bunga sa atake sa kasingkasing ug stroke. Mas kanunay makasinati niini ang mga kalalakin-an itandi sa mga kababainhan. Lakip sa mga sintomas niini mao ang interruption sa agianan sa hangin samtang natulog ang usa ka tawo hinungdan nga mawad-an og oxygen. Makasinati sab sa pagsakit sa ulo matag buntag ang dunay sama niining sleep disorder.

2. PERIODIC LEG MOVEMENT IN SLEEP (PLMS) - usa ka syndrome kon diin mokalit lamang og lihok ang mga batiis ug paa samtang natulog ang usa ka tawo. Tungod kay dili sab masabtan sa tawo ang nahisgutang mga periodic movement, magbunga kini sa dili maayong pagkatulog, katulgon sa adlaw ug pagbangon sa dis-oras sa gabii. 

3. RESTLESS LEG SYNDROME (RLS) - makasinati og usa ka matang sa senasyon sa batiis ang dunay sama niining disorder. Kasagaran bunga kini sa kakuwang sa iron, pagmabdos o kaha sa diabetes. Lakip sa mga sintomas niini ang balatian nga mora og dunay mokamang sa imong batiis o paa hinungan nga kinahanglan kining ilihok o i-stretch.

4. CIRCADIAN RHYTHM DISRUPTION - kasagaran sa nakasinati niini mao ang mga tawong dunay higpit nga mga schedule kon diin dunay mga panahon nga gikinahanglan sa ilang mga trabaho ang pagtukaw sa gabii. Tungod niini kinahanglan nga ilang bawion ang ilang pagtulog sa adlaw apan maglisud sab silang himuon kini tungod kay dili sama ang oras sa ilang pagtulog sa ilang biological clock nga magbunga og chronic sleep loss.
Lakip sa mga epekto niini mao ang pagkawalay konsentrasyon sa trabaho, indigestion, iregularidad sa pagregla ug pagbug-at sa timbang. 

5. BRUXISM — Kini mao ang pagkagot sa ngipon o “teeth grinding” samtang matulog. Magbunga kini og pagkadaut sa ngipon ug pagsakit sa apapangig. Gibanabana nga mahitabo ang bruxism sa 25 ka higayon sulod sa usa ka gabiing pagkatulog. Molungtad kini og upat hangtud lima ka segundo matag hitabo.
Hangtud sa kasamtangan wala pay klaro ug sakto nga siyentipiko nga eksplinasyon kon nganong mahitabo ang bruxism. Apan bisan pa man niini, dunay mga pagtuon nga nagtumbok sa mga posibleng tinubdan niini. Lakip niini ang stress, nervous system malfunction, ug mga allergies.

6. INSOMNIA — usa sa mga kasagaran nga ireklamo nga suliran sa pagkatulog mao ang insomnia. Dunay duha ka matang ang insomnia: sleep onset insomnia ug ang sleep maintenance insomnia.
Ang sleep onset insomnia mao ang pagkawala sa katakus sa pagkatulog sa usa ka natural nga pamaagi samtang ang sleep maintenance insomnia mao ang kawalay katakus nga pagkatulog nga dugay o di kaha mobalik sa pagkatulog human mimata sa tunga sa usa ka sleep cycle.

Stages sa pagtulog

Dunay lima ka stage o bahin ang pagtulog sa usa ka tawo.  Ang upat nga unang bahin mao ang gitawag og non-REM (rapid eye movement) stages nga molungtad og 90 hangtud sa 120 ka minuto. Ang katapusang stage sab mao ang REM stage.

Stage 1 — matawag sab kining drowsiness kon diin sa bahin niini makabaton og pag-ubos sa kapin kun kulang 50% ang paglihok o activity sa usa ka tawo. Kasagaran magpiyong nga stage apan kon maalimpungatan dili mabati sa usa ka tawo ang siya nakatulog. Tumatagal ang stage 1 sleep sa lima hangtud 10 minuto.

Stage 2 — Gitawag sab ni og light sleep kon asa makasinati og magsagol nga muscle tone ug muscle relaxation ang usa ka tawo. Sa bahin niini mohinay ang heart rate ug moubos ang body temperature isip pag-andam sa usa ka lalom nga pagkatulog.

Stage 3 ug 4 — Gitawag sab kini og delta sleep ang maong bahin kon asa lalom nga pagkatulog sa usa ka tawo ug magbaton kini sa gitawag og rhythmic continuity.

Stage 5 o REM sleep — Nalahi ang REM sleep sa non-REM stages sa physiological state nga masinati sa usa ka tawo. Sa maong bahin, makabaton og paspas nga pagginhawa ug makabaton og hinay nga paglihok ang dagway, mga tudlo ug batiis. Sa REM stage sab makabaton og pagdamgo ang usa ka tawo.

.75M ka mga Pinoys dunay epilepsy

   
             [] Subay sa pahayag sa DOH 

ANG Department of Health nagtug-an nga ginaba-banaan sa 750,000 ka mga Pinoy apektado sa sakit nga epilepsy.
Sa uwahing mga adlaw dungan sab sa kasaulugan sa National Epilepsy Awareness Week sa nakalabay nga adlaw, ang DOH nagkanayon nga usa sa tulo ka mga tawo nakasinati sa maong balatian.
Ang sakit mogula sa edad nga 18; samtang katunga sab mag-develop og mga sintomas sa epilepsy pag-abot sa edad nga 25.
Sa tibuok kalibutan, ang maong matang sa sakit mi-apekto sa mokabat 50 milyon ka mga tawo, subay sa report sa DOH. 
Ang DOH nagkanayon nga ang epilepsy usa ka brain disorder inubanan sa magbalik-balik nga seizures nga dunay nagkalain-laing porma, mag-depende sab kini kun unsa ka grabe o kapila ka beses mo-atake ang kombulsiyon.
Mga sintomas niini mao ang kawad-on sa panimuot/consciousness; sensation lakip na panan-aw, pandungog, panlasa, automatic function, mood ug mental function.
Mga eksperto gikan sa health department nagtug-an nga ang epilepsy resulta sa kalit o dili matino nga sobrang electrical discharges sa grupo sa mga brain cells.
Bisan asa nga parte sa utok posible nga ig-on niini.
Ang Epilepsy mamahimo nga mag-develop sa mga tawo nga dunay sakit sa utok, sama sa infection, injury, vascular, tumor, congenital ug degenerative.
Apan, duna say kaso nga dili ma-detect ang brain disorder.
Sumala pa nga kun basehan ang teorya usa sa gihimong sumbanan mao nga ang seizures resulta sa imbalance sa chemical neurotransmitter diha sa utok.
Dugang sa DOH dunay mga ‘provocative’ factors sa pipila ka mga pasyente sa epilepsy sama sa photic stimulation susama sa disco lights, telebsiyon, computers, uban pa.; overbreathing; overhyrdation; kuwang sa tulog, emosyonal, physical stress.
Ang pag-atake sa epilepsy mag-depende sab, kun kini ba ka-usa ka beses sa usa ka tuig uban pa. 
Dugang pahimangno sa DOH nga pinaagi sa epektibo, dili kaayo mahal nga mga  anti-epileptic medications karon, gipahimangnuan ang publiko nga moduol og doktor aron nga kahatagan og sakto nga medikasyon.
Subay sa ilang istatistika nakita nga 70 porsiyento sa mga bag-ong diagnosed nga mga kaso, malampuson nga natambalan tungod sa padayon nga medikasyon.
Ang DOH mipahimangno nga panahong atakehon ang pasyente mas maayo nga dili bantayan sila pag-ayo, ihilayo ang mga butang nga makasamd kanila, butangan sab og busal ang ilang baba aron nga dili niini aksidente nga mapaakan ang ilang dila.
Ang pagsuta sa iyang ginhawa gikinahanglan sab hilabi na og mawad-an sa panimuot ang pasyente.
Dugang pa, magbutang og flat, humok sama sa gipiko nga jacket ilawom sa ulo sa pasyente.
Kun magpadayon gihapon ang pag-atake sa pasyente mas maayo nga mokunsulta na og doktor. (PIA)